تأملي بر رويكرد ميرداماد نسبت به ديدگاه سهروردي دربارۀ ارجاع تقدم زماني به تقدم طبعي

مسئلۀ زمان و چگونگي وجود تقدم و تأخر در ميان اجزاء آن، ازجمله مسائل مهم در فلسفۀ اسلامي است. در انديشه ابن‌سينا تقدم و تأخر موجود در ميان اجزاء زمان، از سنخ تقدم و تأخر زماني است اما سهروردي معتقد است اين تقدم را بايد به تقدم و تأخر بالطبع ارجاع داد. ميرداماد رويكردي انتقادي در مورد ديدگاه شيخ‌اشراق اتخاذ نموده است. او دو انتقاد درباره نظر سهروردي مطرح كرده و در نهايت كوشيده است در ميان اجزاء زمان، علاوه بر وجود تقدم و تأخر زماني، تقدم و تأخر بالطبع را نيز از حيثي ديگر تصوير كند. وحدت ماهوي ميان اجزاء زمان و اعتبار انفكاك خارجي در تقدم و تأخر زماني، دو انتقاد ميرداماد هستند. او اعتبار عدم اجتماع اجزاء زمان با يكديگر را مصحح صدق تقدم و تأخر زماني و اعتبار احتياج و توقف برخي از اجزاء زمان نسبت به برخي ديگر را مجوز صدق تقدم و تأخر طبعي دانسته است. هدف از اين نوشتار آنست كه ابتدا ديدگاه شيخ‌اشراق در اينباره تبيين گردد، آنگاه پس از تحليل و بررسي دقيقِ انتقادات ميرداماد، با روش تحليلي‌ـ‌تطبيقي، بخشي از رويكرد او بررسي و نقد شود.