«اتحاد اسلام» از منظر سيد جمال‌الدين اسدآبادي و سلطان عبدالحميد دوم

«اتحاد اسلام» از جمله جريان‌هاي فكري مطرح در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ميلادي بود. تحت اين عنوان براي مدتي آرمان اتحاد كشورهاي اسلامي در برنامه كاري انديشمندان و حتي كنشگران سياسي جهان اسلام قرار گرفت. در اين ميان ايران و عثماني به عنوان دو كشور مستقل اسلامي نقش پررنگ‌تري ايفا كردند؛ به‌خصوص نقش سيد جمال‌الدين اسدآبادي و سلطان عبدالحميد دوم در اين زمينه در خور توجه است، چنان‌كه اتحاد اسلام هم با نام سلطان عبدالحميد دوم عجين شده و هم تعريف و توصيفش بدون ذكر سيد جمال‌الدين اسدآبادي ممكن نيست. در اين مقاله در نظر داريم با استفاده از منابع كتاب‌خانه‌اي و به شيوه توصيفي‌تحليلي اشتراكات و افتراقات اتحاد اسلام از ديدگاه سيد جمال‌الدين اسدآبادي و سلطان عبدالحميد دوم را بررسي كنيم. يافته‌ها نشان مي‌دهد، اتحاد اسلام انديشه‌اي همگن و يك‌دست نبود و با توجه به موقعيت اجتماعي و جغرافيايي مناديانش تعريف‌هاي متفاوتي از آن مطرح مي‌شد. اين مسئله درباره درك مناديان شناخته‌شده و اصلي‌اش، يعني سيد جمال و سلطان عبدالحميد، نيز صادق است و بي‌شك اتحاد اسلام مد نظر سيد جمال‌الدين، در ضمن تشابهات بسيار، تفاوت‌هايي نيز با اتحاد اسلام سلطان عبدالحميد داشت.