بازنمايي تمثيل «بيت عنكبوت» در متون ادب فارسي

يكي از شيوه‌هاي بلاغي در سخن، استفاده از تمثيل است. قرآن كريم نيز بسيار از تمثيل، استفاده كرده است. تمثيل بيت عنكبوت يكي از مشهورترين تمثيل­هاي ساده و محسوس قرآني براي استدلال و اقناع است. در قرآن كريم، عمل كساني كه به غير خدا و بت ها تكيه كرده‌اند، به بيت عنكبوت تشبيه شده كه سست‌ترين خانه است. تمثيل بيت عنكبوت در ادبيات فارسي نيز بازتاب فراواني دارد و سخنوران فارسي از اين تمثيل قرآني بسيار استفاده كرده و در ساخت و پرداخت تصاوير بلاغي به شيوه‌هاي گوناگون بهره برده‌اند. در اين مقاله با هدف آشنايي با بازتاب اين تمثيل در ادب فارسي و شناخت چگونگي استفادۀ شاعران از تمثيل عنكبوت، به‌روش توصيفي تحليلي، بيش از چهل اثر ادبي را بررسي و نقش عنكبوت را در آن‌ها تحليل كرده‌ايم. در اين تحليل داده‌هاي تحقيق با توجه به كاركرد اصلي، دسته‌بندي شده و به كارگيري عنكبوت در نقش‌هاي نمادين، مشبه‌به، حضور در فرهنگ عامه و نجوم بررسي شده است. نتيجۀ تحقيق نشان مي‌دهد كه شاعران در مدح، وصف، پند و اندرز و توصيف اشخاص و حيوان و احوال گوناگون از تشبيه بيت عنكبوت يا نام عنكبوت استفاده كرده‌اند. عنكبوت در بيان شاعران و سخنوران هم جنبۀ مثبت دارد و هم منفي. در جنبۀ مثبت عنكبوت مشبه‌به و نمادي از رازپوشي، تلاش براي رزق، نمونه‌اي از موجودات ضعيف روزي خورنده، قانع و گوشه‌گير و مشبه‌به عشق است. از ديدگاه منفي، عنكبوت نمادي از كم‎همتي و سستي و ناتواني، حقارت در هدف، مظهر دنيا و تعلقات آن، فريبكار و زورگو و نماد آرزو و حرص است. شاعران در تصويرسازي نيز از نام و ويژگي‌هاي ظاهري عنكبوت استفاده كرده و آن را مانند خورشيد و شيشۀ شكسته دانسته و نمونه‌اي براي تشبيه احوال، مايۀ عبرت و پرهيز از غرور دانسته‌اند. در فرهنگ عامه نيز باورهايي دربارۀ عنكبوت و تار آن در ايران و ديگر ملل وجود دارد.