تاريخ‌نگاري مصطفي فاتح؛ رويكرد فاتح به نقش نفت در توسعه و عدم توسعۀ ايران

تاريخ‌نگاري نفت از دل حوادث و رويدادهاي دهۀ 1320شمسي و افزايش نقش نفت در دگرگوني جامعه و گسترش استعمار نفتي تولد يافت. مصطفي فاتح كارگزار رده‌بالاي شركت نفت انگليس و ايران، با نگارش اثر پنجاه سال نفت ايران گامي مهم در رشد و اعتلا تاريخ‌نگاري نفت در دورۀ پهلوي برداشت. پژوهش حاضر بر اساس روش تحليل مضمون و تفسير روايت‌‌هاي تاريخي به اين پرسش پاسخ مي‌دهد كه رويكرد تفكر تاريخي فاتح چه سمت‌وسويي دارد، تاريخ‌نگاري او چه ويژگي‌هايي دارد و به‌عنوان كارگزار رده‌بالاي شركت نفت انگليس و ايران چه رابطه‌‌اي بين نفت و توسعۀ جامعه ايران برقرار مي‌‌كند؟ اين نوشتار بر اين فرضيه استوار است كه فاتح نقش دوگانۀ مثبت و منفي بر نفت دارد. او نفت را منبع مهم ثروت و عامل سرمايه‌گذاري گسترده و پيشرفت و از طرفي عامل توسعه‌نيافتن جامعۀ ايران مي‌داند و علت آن را طبقات حاكم فاسد و نخبگان غافل و وابسته به دولت معرفي مي‌كند. ديدگاه تاريخ‌نگارانۀ او بر اين فرض است كه كشورهاي استعماري عامل عقب‌ماندگي دولت‌‌ها و ملت‌‌هاي نفتي است، ولي مورخ در معرفي انگليس به‌عنوان عامل استعمار، مصلحت‌انديشي كرده و جايگاه سياسي‌‌اش بر بينش تاريخي او چيرگي يافته است. فاتح در نقش منفي دولت انگليس به‌عنوان عامل اصلي عدم توازن توسعه و نفت در جامعۀ ايران ملايم‌تر و پنهان‌‌كارانه‌تر عمل كرده است. او با بهره‌گيري از روش برجسته‌‌سازي نقش منفي افراد داخلي و خارجي، نقش دولت انگليس در توسعه‌‌نيافتن ايران را به حاشيه ‌‌رانده است. مي‌‌توان تاريخ‌نگاري فاتح را تاريخ‌نگاري شركتي- نفتي نام نهاد.