روند كسري بودجه و راهكارهاي تأمين آن در دوره قاجار

يكي از موضوعات مهم جهت شناخت اوضاع مالي دورۀ قاجار، روند كسري بودجه است. دراين باره تاكنون مطالب مستند و مستقلي ارائه نشده است و اين پژوهش با جمع‌آوري اسناد و مدارك و ارائۀ آمار و ارقام به روند كسري بودجه و شناسايي و بررسي راهكارهاي دولت براي تأمين آن مي‌پردازد. روش تهيه و گردآوري تحقيق، اسنادي و كتابخانه‌اي است و نوع تحقيق تبييني تحليلي است. اين مقاله ضمن بررسي ميزان تغيير و نوسانات در كسري بودجۀ دورۀ قاجار به اين سؤال پاسخ خواهد داد كه علل كسري بودجه و راهكارهاي دولت براي تأمين آن چه بوده است و آيا با انقلاب مشروطه تغيير مثبت يا منفي معناداري در كسري بودجه ايجاد شد يا نه. يافته‌هاي تحقيق حاكي از آن است كه دولت در اواخر حكومت محمدشاه و در اواسط حكومت مظفري، به علت صدور برات‌هاي بي‌محل، استقراض‌هاي متعدد و افزايش مخارج درباريان و نظاميان، دچار كسري بودجه شد و پس از انقلاب مشروطه، كسري بودجه كلان و مداوم‌تر شد. علت اصلي كسري پس از مشروطه وسعت ديوان‌سالاري، استقراض‌هاي متعدد، تعطيلي مجلس و بي‌انضباطي مالي و اشغال نظاميان خارجي بوده است كه با كم‌رنگ شدن برخي از اين عوامل در اواخر دورۀ قاجار منجر به تعديل بودجه شد.