تحليل انتقادي گفتمان عرفاني در غزليات حافظ، مطابق با الگوي سه‌سطحي فركلاف و با تكيه بر فرانقش بينافردي زبان در زبان‌شناسي سيستمي- نقشي هليدي

يكي از روش‌هاي كارآمد براي مطالعۀ زواياي معناشناختي زبان عرفاني در متون ادبي، تحليل گفتمان انتقادي است كه رويكردي جديد از تحليل گفتمان در مطالعات زبان‌شناسي به‌شمارمي‌رود و به تجزيه و تحليل متون در پيوند با زمينه و بافت فرهنگي و اجتماعي مي‌پردازد. پژوهش حاضر با روشي توصيفي-تحليلي و مطابق با الگوي سه‌سطحي فركلاف، زبان عرفاني حافظ را بررسي‌ مي‌كند و به اين مسئلۀ اصلي پاسخ‌ مي‌دهد كه حافظ چرا، چگونه و با استفاده از كدام ساختارهاي زباني، گفتمان عرفاني‌اش را توليد و موجبات درك و دريافت آن را فراهم‌كرده‌است. بدين منظور تحقيق پيش رو پس از توصيف غزل‌هاي عرفاني حافظ مطابق با چارچوب زبان‌شناسي سيستمي-نقشي هليدي و با تكيه بر فرانقش بينافردي زبان در آن چارچوب، با عنايت به بافت درون‌زباني و برون‌زباني غزل‌ها و با تحليلي بينامتني، توجيهات و دلايل لازم را از لايه‌هاي زيرين كلام او بيرون‌مي‌كشد و به تفسير و تبيين ايدئولوژيك آنها مي‌پردازد. نتايج پژوهش نشان‌مي‌دهد كه عواملِ ايفاي فرانقش بينافردي در زبان حافظ، نشاندار و گفتمان‌مدارند؛ عمل ايدئولوژيك انجام‌مي‌دهند و مؤلفۀ گفتمان‌شناختي به‌شمارمي‌آيند. تفسير و تبيين اين مؤلفه‌هاي معنايي بيان‌مي‌كند جهان‌بيني، ايدئولوژي، روابط قدرت و ابزارهاي معرفت‌شناختي، از عوامل اصلي مؤثر در توليد و درك گفتمان عرفاني حافظ است. دستاورد تحقيق حاضر، توجيه و تبيين علمي، نظام‌مند و الگومدار زبان عرفاني حافظ و بيان چگونگي و چرايي شكل‌گيري، توليد و درك گفتمان عرفاني او، با استفاده از معيارها و ابزارهاي دقيق و قابل اتكاء تحليل انتقادي گفتمان است كه نتايج پژوهش را بر پايه‌هاي مستدل و موثق زبان‌شناسي، استوار و از برچسب كلي‌گويي و خطاهاي حاصل از آن، مبرّا مي‌سازد.