بررسي شرايط و فوايدِ صحبت و هم‌نشيني در مثنوي مولوي

مولوي در مثنوي تداعي‌هاي متعددي به كار مي‌برد و از موضوعي به موضوع ديگر مي‌رود؛ همين امر باعث شده است يكي از مباحث پُرتكرار و مهم عرفاني مثنوي، يعني «صحبت و هم‌نشيني» و شرايط سالكان و فوايدي كه مولانا براي همنشين‌شدن با اولياي الهي برمي‌شمارد، چندان به‌طور دقيق بررسي نشود. در اين پژوهش به‌دنبال آن هستيم تا با جمع ابيات پراكندۀ موضوع صحبت و هم‌نشيني در مثنوي و تحليل آن‌ها براساس خود مثنوي، آن هم با تكيه بر نشانه‌هاي درون‌متني و بافت موقعيتي، به بررسي اين موضوع بپردازيم؛ اما به‌سبب آنكه بررسي شش دفتر مثنوي، خارج از محدوديّت اين مقاله است، اين موضوع در اين پژوهش فقط در دفترهاي اول و دوم بررسي مي‌شود. از رهرو اين پژوهش پي برديم كه مولانا در موضوع مصاحبت و مجالست سالكان با اولياي الهي، با وجود «جرّ جرار كلام»، وحدت و انسجام فكري و معنايي خاصي را دنبال مي‌كند و اين امر از نظمِ مباحث و مطالب ذيل موضوع صحبت مشخص است؛ بيان انواع مصاحبت و فراق و ذكر شرايط متعددي مانند صبر و تسليم، توجه به سخنان اوليا و عمل بدان، نداشتن كينه، تلاش پيوسته، اظهار نياز و تواضع، دوري از پندار كمال و... براي مصاحبت و هم‌نشيني سالكان با اولياي الهي و نيز آوردن فوايد فراوان اين مجالست ـ مانند مُبدل‌شدن حس، رهايي از تن و صورت، رهايي از آشفتگي راه سيروسلوك، رهايي از شيطان، شكستن هوا و آرزو، رهايي از دنيا و لذايذ دنيوي، رهايي از نفس اماره و مكرهاي آن و... ـ براي سالكانِ هم‌نشين‌شده با اولياي الهي، گوياي اين نظم و انسجام فكري و معنايي در مثنوي است؛ نيز اين موضوعات بر اين نكته تأكيد مي‌كند كه مولانا مصاحبت سالكان با اولياي الهي را بهتر از فراق و تنها گام‌برداشتن آن‌ها در مسير سيروسلوك مي‌داند.