تبيين عدالت ادبي بر اساس دو رويكرد همگرا در منظومه‌ي ويس و رامين ‏

از منظري كل‌گرا و غايت‌محور، اصل عدالت ادبي كه منبعث از ايده‎ي قانون طبيعي است، ساختار بنيادين غالب داستان‌ها و منظومه‎هاي كهن را شكل مي‎دهد و درحقيقت لذت داستان از بيان هنري اين قانون ايجاد مي‌شود. يكي از ناب‎ترين آثار عاشقانه‌ي كهن كه جامع اين دو ويژگي است، منظومه‎ي ويس ‌و رامين است؛ از همين رو در اين مقاله قصد داريم ضمن پرهيز از يك‎جانبه‌نگري تقليل‌گرايانه، با استفاده از دو رويكرد ريخت‌شناختي و پديدارشناختي كه اتفاقاً در اين داستان مؤيد يكديگر در مسيرهايي همگرا هستند، اين مدعا بررسي شود. در تحليل ريخت‌شناختي اثر كه با تأكيد بر نقش ويژه‎ي انواع عشق انجام شده، ساختار حركت‌ها و نحوه‎ي چينش رخدادها در قالب انداموار داستان، حاكي از انديشه‎ي محوري آن مبني بر سرانجامِ پيروز و نيك عواطف برحق انساني و نابودي و زوال اميال ناشايست و غيرانساني است. اين انديشه با ماهيت اصلي و هدف كلي قصه‎ها، در اين رويكرد همسوست. نتايج نگاه پديدارشناختي بر حوادث و رويدادهاي طبيعي و ماوراءطبيعيِ مؤثر در سير داستان و نحوه‎ي ادراك معاني آن‌ها در تجارب زيسته‎ي شخصيت‌ها و نيز دريافت‌هاي حاصل از بررسي محتواي شناختي عواطف عشق و مهرورزي در اين منظومه نيز نظام عدالت‌محور آن را نشان مي‏دهد. در اين زمينه و به‌منظور تبيين و تحليل بهتر پديدارهاي عشق كه در اين داستان به‌شكلي هنرمندانه جمع آمده، از برخي ديدگاه‌هاي فلسفي نيز بهره گرفته شده است. درمجموع اين اثر ارزشمند كه در ميان عاشقانه‎هاي زبان فارسي جايگاه ويژه‌اي دارد، خواننده‎ي ژرف‌بين را با مفاهيمي چون عشق و هوس، باور و عقلانيت و نقش اراده‎ي انساني در برابر اصل قانون طبيعي آشنا مي‌كند. اين امر با نگاهي نو و درنظرگرفتن كليت و هدف غايي آن به‌جاي نگرش سطحي و مقطعي حاصل مي‌شود.