آثار هويت‌ساز در جامعه شيعه نخستين

از ابتداي قرن سوم و با آغاز غيبت امام دوازدهم، عالمان مذهبِ شيعه اثني‌عشري، نياز به ايجاد و نگارش آثار حديثي، فقهي، كلامي و جز آن را احساس كردند. شكل‌گيري چنين آثاري، با اهداف گوناگوني همچون: گردآوري احاديث امامان شيعه، پاسخ‌گويي به دانشمندان ديگر فرقه‌ها و مذاهب و آگاه‌سازي جامعه شيعه شكل گرفت.تمركز مقاله حاضر، بر معرفي بخشي از اين آثار است كه در راستاي هويت‌بخشي به جامعه شيعه نگاشته شده‌اند. براي اين منظور، با واكاوي پنج متن نگاشته‌شده در سده‌هاي سوم و چهارم هجري، يعني: المؤمن، التمحيص، صفات الشيعه، فضائل الشيعه و مصادقه الاخوان و تحليل الگوي نگارش اين آثار و چگونگي انتخاب احاديث در آنها، به اين نتيجه دست يافته است كه هدف نگارش اين متون، نه يك گردآوري ساده، بلكه ايجاد يك هويت ديني منسجم براي شيعيان اماميه بعد از غيبت امام دوازدهم و ايجاد تمايز ميان آنها به مثابه يك گروه مستقل و متفاوت با ديگر فرقه‌هاي مذهبي است. اين هويت فرقه‌اي، سه جنبه مهمّ: هويت اخلاقي، هويت اجتماعي و هويت فقهي ـ احكامي داشت