حقيقت عرفاني دعا و اجابت از ديدگاه ابن‌عربي با تكيه بر فتوحات و فصوص

خواستن، زاييدۀ نياز و در بطن خود آبستنِ توجه به عامل برآورندۀ نياز است. و زندگي روزمرۀ آدمي همراهِ بسياري از نيازمندي‌هاست. از نظر ابن‌عربي توجه انسان به خداوند و ابراز نيازمندي به او حقيقت دعا را تشكيل مي‌دهد و اجابت قطعي دعا در آيات و روايات تنها ناظر به اين مقدار است‌ كه مقوّم ماهيت دعاست. اما اجابتِ خواستۀ داعي كه پس از اين توجه بيان مي‌شود، بيرون از حقيقت دعا و مشروط است. دو شرط اساسي اجابت اين است ‌كه به‌مقتضاي مصلحت داعي و مطابق قضا و قدر الهي باشد. ابن‌عربي با توجه به حقيقت دعا و محوريت اين دو عامل در خواستۀ بيرون از ماهيت دعا، اجابت را به لبّيكي، اجابت عين، اجابت بدل و اجابت بطيء و سريع تقسيم كرده است. در نظام عرفاني ابن‌عربي، دعا رشتۀ اتصال نمود و بود، تأمين‌كنندۀ آرامش دنيوي و سبب دريافت فيوضات از منبع فيض است. و از جمله شرايط اجابت، توجه تام به خداوند، طهارت ظاهر و باطن، اضطرار، توسل و انقياد در برابر اوست. ابن‌عربي بر پايۀ فهم عميق از دين و دست يافتن به مراتب شهود عرفاني، به‌خوبي از حقايق مربوط به دعا پرده برداشته است. در اين مقاله پس از تحليل آراء او دربارۀ ماهيت دعا و اقسام آن، حقيقت و اقسام اجابت، آداب و شرايط اجابت به اين‌دست سؤالات پاسخ داده‌ايم كه با وجود وعدۀ اجابت قطعي از سوي خداوند آيا دعايي هست كه اجابت نشود؟ چرا برخي دعاها اجابت نمي‌شوند؟ دليل اجابت عاجل و آجل دعاها چيست؟ دعاكننده چه و چگونه بخواهد تا خواسته‌اش قرين اجابت باشد؟