گل و بلبل؛ استحالۀ گياه مقدس در هنر ايران

از زيباترين تقابل‌‌هاي عاشقانه و عارفانه نزد هنرمندان و اديبان ايراني، تقابل گل و بلبل است كه به مثابه عاشق بر گرد معشوقي چون گل مي‌نشيند. اين تجسم نزد نگارگران صفوي قوت گرفت و در دوران زند و قاجار به اوج خود رسيد. نقاشي گل و بلبل، كم‌كم گسترش يافت و از تك‌بوته‌‌ها به گلشن‌‌هايي با گل‌هاي متفاوت تبديل شد. هدف اين پژوهش، بررسي تداوم نقش و تركيب گياه مقدس در دورۀ ايران باستان تا تطور آن به ختايي و پس از آن گلشن در دورۀ اسلامي است. اين پژوهش در پي پاسخ به اين سوالات است: تطور گياه مقدس از دورۀ پيش از اسلام به ختايي در دورۀ اسلامي و استحالۀ آن به گلشن چگونه است؟ چگونه مي‌‌توان اعتقاد به منشأ انساني گياهان را در گل و بلبل تبيين نمود و كدام ويژگي‌‌هاي بلبل در ادبيات ايران، در تقابل گل و بلبل پركاربردتر بوده است؟ بنابراين به بررسي اهميت گياه مقدس در دورۀ ايران باستان و استحالۀ ادبي آن به طوبي در اسلام پرداخته شده است تا بتوان ضمن بررسي اولين الگوهاي گل و مرغ، هويت مرغ را در اين تقابل تبيين نمود؛ سپس با رجوع به منابع ادبي، جايگاه بلبل را شناخته و علت كاربرد فراوان آن را كنكاش نمود. روش انجام تحقيق حاضر، توصيفي- تحليلي است و در گردآوري منابع از روش كتابخانه‌‌‌‌اي استفاده كرده است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد در بررسي پيشينۀ گلشن‌‌ها با سه الگو مواجه مي‌شويم: گلشن‌‌هايي با مقطع رويش نامشخص و متراكم، گلشن‌هايي با مقطع رويش نامشخص و مدور (حلزوني) و الگوهايي با مقطع رويش مشخص كه هر سه الگو، با اندكي تغييرات به سنن تصويري دوره‌‌هاي پيش از اسلام مي‌‌رسند.