واكاوي سه رويكرد كلامي فقهي تاريخ نويسان عصر صفوي در مشروعيت بخشي به جنگ هاي شاه اسماعيل يكم براي تأسيس دولت صفويه

برخلاف ديدگاهي كه چگونگي كسب قدرت و تأسيس دولت توسط شاه اسماعيل صفوي را فقط با سازوكار قدرت نظامي ارزيابي مي‌كند، مطالعه روايت‌هاي جنگ‌هايِ بنيان‌گذاري اين دولت، روند مخالفي را مي‌نماياند. به عبارتي، رهبران جنبش صفويه و نيز منابع تاريخ‌نويسي عصر صفوي بر كسب قدرت قانوني و مشروع توسط شاه اسماعيل يكم در جنگ‌هاي تأسيسي دولت صفوي تأكيد كرده‌اند. اين مقاله با رويكردي تاريخي و تجزيه‌وتحليل منابع، در پي توضيح چرايي و چگونگي اين مسئله برآمده است. نتايج نشان مي‌دهد شاه اسماعيل يكم در جنگ‌هايي كه براي تأسيس دولت صفوي انجام داد، در كنار استفاده از نيروي شمشير قزلباشان، در برابر رقبا و مخالفان خويش به كنش‌هاي نظامي مبتني‌بر قوانين شرعي، تظاهر داشته است. اين نگرش در قالب سه رويكرد كلامي‌فقهي در تاريخ‌نويسي دوره صفويه بازتاب يافته است. رويكرد نخست و دوم بر تأسيس دولت صفوي براساس فلسفه جهاد در دارالكفر و مبارزه با اصحاب بِدعت، بداعتقادان و منافقان مبتني بود. طرح چنين ديدگاهي در روايت‌هاي تاريخي، موجب كسب مشروعيت ديني و سياسي لازم براي جنگ‌هاي شاه اسماعيل و نيز توجيه بنيان‌گذاري و ديرپايي دولت صفويه مي‌شد؛ همچنين با اتكاء به چنين نگرشي، حذف رقباي غيرمسلمان و مسلمانان نيز مشروع مي‌شد. رويكرد سوم، جنگ با باغيان و طاغيان بود. اين ديدگاه، توجيه دقيقي براي بازآفريني جنگ‌هاي شاه اسماعيل در سرزمين‌هاي مسلمان‌نشين بود.