نقد و بررسي دلايل اثبات مادّه اولي

نفي يا اثبات وجود مادة اولي به‌عنوان جوهري فاقد فعليّت و بالقوّة محض، در برخي از مسائل هستي‌شناسي مانند تعريف موجود مجرّد و مادّي، امكان حركت در مجرّدات و... مؤثّر است. درباره اين موضوع، مباحث و كشمكش‌هاي بسياري در دو علم فلسفه و كلام مطرح شده و هم‌چنان محل بحث و گفت‌وگوست. ابن‌سينا قائل به تحقق ماده اولي بوده و بر اين ديدگاه استدلال كرده است؛ اما متكلّمان و شيخ اشراق دلايل وي را نپذيرفته و وجود ماده اولي را نفي كرده‌اند. در اين مقاله، ضمن شرح و تبيين دلايلي كه براي اثبات تحقق مادة اولي ارائه شده است -يعني برهان فصل و وصل و برهان قوّه و فعل- به نقد و ارزيابي اين دلايل پرداختيم و روشن شد كه دو برهان يادشده داراي اشكال‌اند و توانايي اثبات تحقق چنين جوهري را ندارند؛ حتي تقرير برهان قوّه و فعل بر مبناي حركت جوهري نيز براي اثبات ماده اولي ناكارآمد و مورد نقد و اشكال است. بنابراين نمي‌توان از ديدگاه تحقق و حصول ماده اولي دفاع كرد و آن را يكي از اقسام جواهر به‌شمار آورد.