نقش حكومت‌هاي ايراني در فروپاشي دولت‌شهر قم در سده‌هاي سوم و چهارم هجري

قم، محل تلاقي راه‌هاي ايران مركزي و منزلگاه كاروانيان بود و به دليل ويژگي هم‌مرز بودن با كوير، طيّ سده‌هاي اوّل و دوم هجري، استقلال سياسي، اقتصادي و فكري خود را در برابر خلافت و واليان آن حفظ كرد و به‌عنوان پناهگاه مهاجرانِ مخالف حكومت اموي و شهري شيعه‌مذهب، از راه دادن واليان اموي و بعدها عباسي به داخل شهر امتناع ورزيد. اين شهر، در سده‌هاي بعد و در دوره حكومت‌هاي ايراني، از منظر اقتصادي و فكري، به حاشيه رانده شد و به‌تدريج استقلال خود را از دست داد. بررسي نقش جنبش‌هاي ايراني مانند خرمدينان و حكومت‌هاي نيمه‌مستقل ايراني بر تحولات سياسي شهر قم، مسئله مورد نظر اين پژوهش است. نتايج اين پژوهش كه با روش وصفي ـ تحليلي و با استناد به متون تاريخي نگاشته شده، نشان مي‌دهد مجاورت با شهرهايي مانند ري كه در سده سوم و چهارم از اهميت بسياري برخوردار شده بود، مهاجرت علما و شكل‌گيري حكومت شيعي‌مذهب آل‌بويه كه پايتخت‌هاي خود نظير ري و بغداد را مركز بحث‌هاي كلامي و معتزلي مورد علاقه علماي شيعه قم ساخته بود، باعث افول و به حاشيه راندن اين شهر از سده چهارم به بعد گرديد.