تأثير مفهوم «مرز» در شكل گيري داستان «رستم و سهراب» و «رستم و اسفنديار»

پديدۀ «مرز»، در دو مفهوم عيني و ذهني، افزون بر شكل دهي به هويّت افراد، جداكنندۀ منافع سياسي، فرهنگي و جغرافيايي فرد يا گروه است. مرزهاي عيني و ذهني ريشه در اشتراكات و اختلافات اشخاص و پديده ها دارند و داراي ماهيّتي قراردادي هستند. چنين مرزها و تقابل هايي آن‌چنان فراگير هستند كه همۀ حوزه هاي طبيعي و ساختگي انسان را دربرگرفته‌­اند. منظومه‌هاي «رستم و سهراب» و «رستم و اسفنديار»، به‌عنوان حوزۀ پژوهش اين نوشتار، در روساخت و ژرف‌ساخت، روايتگر چنين مرزبندي‌هايي در ساحت عيني و ذهني هستند و در قالب تقابل ساختارها و شخصيّت ها و كنش ها، گره‌هاي بنياديني را در حوزه‌­هاي مربوط به علّيّت سازي پي‌رنگ و پيشبرد ساير رخدادهاي منظومه‌ها شكل داده‌اند. بر همين مبنا، در اين منظومه‌ها، با توجّه به محتوا و نقطۀ اوج، چند گرۀ زيربنايي در ساختارهاي تقابلي مانند تقابل دين زرتشتي با دين مهري، جنگاور و فرمانروا، پدر و پسر، خرد و آز، مادرسالاري و پدرسالاري، ايران و توران، تقابل خود و ديگري و هويّت پنهان و آشكار وجود دارد كه برخي از علّت هاي شكل‌گيري و بروز چنين منظومه‌هايي را در شاهنامه بيان مي‌كنند. از نظر محتوايي، چنين مرزهايي، از منظري كه اين مقاله به‌مثابۀ خوانشي محدود و تقابل‌­محور، بدان مي‌پردازد، مي‌­تواند بازتاب‌دهندۀ روند جايگزيني نظام اجتماعي پدرسالاري به جاي نظام مادرسالاري (رستم و سهراب)و جنگ‌هاي خونين اقوام ايراني در جهت ترويج و تثبيت دين زرتشتي به جاي اديان كهن ايراني، از جمله دين مهري(رستم و اسفنديار) باشد.