معرفي و تاريخ‌گذاري نسخۀ خطي كتاب جغرافيايي ابوعبدالله محمّد مقدسي: الاقاليم يا المسافات و الولايات

از اثر جغرافيايي مقدسي كه به نام احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم شناخته مي‌شود دو نسخه در دست است. يكي نسخۀ برلين كه تاريخ تأليف آن 375 ق. است و ديگري نسخۀ استانبول كه تاريخ تأليف آن مشخص نيست. مي‌دانيم كه كتاب مقدسي نسخه‌هاي مختلفي داشت كه خود مؤلف تهيه كرده بود و ممكن است اين نسخه‌ها از نظر تقدم و تأخر و تفصيل با هم متفاوت باشد. همين‌طور مي‌دانيم كه اين نسخه‌ها نام‌هاي مختلفي داشت. دخويه در تصحيح خود كه تنها تصحيح كتاب است نسخۀ برلين را اساس قرار داد؛ اما تاريخ‌گذاري نسخۀ استانبول مي‌تواند سبب تجديد نظر در اين تصميم شود. بيشتر محققاني كه پيش از اين دربارۀ تاريخ‌گذاري نسخۀ استانبول اظهار نظر كرده‌اند معتقد بودند كه تاريخ تأليف نسخۀ استانبول پيش از نسخۀ برلين است. نسخۀ استانبول 232 برگ است و به خط نسخ نوشته شده است و به شمارۀ «2971 مكرر» در مجموعۀ اياصوفيۀ كتابخانۀ سليمانيۀ استانبول نگهداري مي‌شود. نام اين نسخه الاقاليم يا المسافات و الولايات است و به شخصي به نام ابوالحسن علي بن حسن كه از بزرگان دستگاه سامانيان بود تقديم شده است. شواهد تاريخي موجود در نسخۀ استانبول نشان مي‌دهد كه اين نسخه بين ربيع‌الثاني تا ذيحجۀ سال 378 ق. تأليف شد و شايد با نسخه‌اي باشد كه به خط مقدسي در دست ياقوت حموي بود، مرتبط باشد؛ چرا كه تنها كسي كه به تاريخ 378 ق. به عنوان سال تأليف كتاب مقدسي اشاره كرده است ياقوت حموي است.