تطور تاريخ‌نگاري مكتب حوزوي قم و مكتب دانشگاهي تهران در عصر پهلوي دوم (1357- 1320)

مكتب‌هاي تاريخ‌نگاري در هر دوره‌اي برآمده از وضعيت سياسي ـ اجتماعي آن عصر و بيانگر آزادي‌هاي سياسي ـ فرهنگي آن دوره به‌شمار مي‌روند. چون تاريخ‌نگاري به صورت مستقيم تحت تأثير آزادي نوشتار و سطح دسترسي به داده‌هاست، گونه‌هاي تفكر و پردازش انديشه نيز در مواجهه با همين گزاره‌ها شكل مي‌گيرد. در اين‌‌باره، عصر پهلوي دوم (1357ـ1320ش) چند نوع تجربه‌ تاريخ‌نگاري را به خود ديد كه در بازه زماني پيش و پس از كودتاي 1332 خورشيدي دچار دگرگوني شد. «مكتب تاريخ‌نگاري دانشگاهي تهران»، تحت تأثير سياست‌هاي وزارت علوم قرار داشت و «مكتب حوزوي قم» برگرفته از منش حاكم بر حوزه‌ علميه و انديشه رايج ديني آن دوره بود. اين مقاله براساس روش «توصيف و تحليل» گزاره‌هاي تاريخي و مطالعات كتابخانه‌اي، براساس نظريه «نقش زمانه در تاريخ‌نگاري» در پي پاسخ به تفاوت‌هاي دو سبك تاريخ‌نگاري مكتب تهران و مكتب قم با يكديگر است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد مكتب تاريخ‌نگاري تهران متأثر از مكاتب غربي كه از عصر پهلوي اول در ايران رواج يافته بودند، ضمن ستايش تاج و تخت، به عنصر انسان‌گرايي، برنتافتن ماورا، آسيب‌شناسي‌هاي سياسي ـ اجتماعي، خرافات‌ستيزي، و باستان‌ستايي دست مي‌زد و در برابر، مكتب تاريخ‌نگاري قم ضمن قرار دادن تاريخ به‌مثابه ابزاري براي خدمت به دين، به تاريخي كردن معنويت، رويدادهاي اسلامي، امور فرامادي و اخلاقي كردن تاريخ روي مي‌نمود.