بررسي چگونگي حاشيه‌‌راني انگاره‌‌هاي تصوف در كتاب الامالي شيخ صدوق

برخي از ابعاد سفر مهم شيخ صدوق به نيشابور در سال 367 هجري كه به اقامت او در اين شهر و برگزاري مجالس املا حديث به‌مدت بيش از يك سال انجاميد، كمتر مدنظر پژوهشگران قرار گرفته ‌‌است. سفري كه با نفوذ روبه‌رشد متصوفه در اين شهر و ادامۀ بحران عقيدتي شيعيان به‌واسطۀ غيبت كبري مقارن بود و كوشش شيخ براي انسجام‌‌بخشي به عقايد آنان را به‌دنبال داشت. اين فرضيه كه شيخ صدوق در ضمن برگزاري مجالس عمومي املا خود در نهان، به جلوگيري از گسترش تصوف در نيشابور نيز توجهي ويژه داشته ‌‌است، اين پرسش را ايجاد مي‌‌كند كه با توجه به متن كتاب الامالي، شيخ صدوق چگونه به حاشيه‌‌راني متصوفه در نيشابور پرداخته ‌‌است. دستاورد اين پژوهشِ متن‌‌محورِ توصيفي‌تحليلي آن است كه شيخ صدوق حاشيه‌‌راني جريان تصوف و جلوگيري از گسترش آن در نيشابور را با برجسته‌‌سازي انگاره‌‌هاي شيعي «جايگاه و منزلت ائمه(ع)» و «التزام ايمان با عمل» در مقابل انگاره‌‌هاي صوفيِ «امكان انجام كرامت توسط بزرگان صوفي» و «التزام به آداب سلوك» و نيز استفاده از قالب‌‌هاي داستاني در نقل روايات به انجام رساند. او با گزينش روايات و ايجاد انگارۀ «آن‌ها هم مانند ما هستند»، امكان حضور اوليۀ متمايلان به تصوف در مجالس خود را افزايش داد. ضمن آنكه با روايت گستردۀ مصاديق انگاره‌‌هاي شيعي، امكان مقايسۀ آن‌ها با انگاره‌‌هاي صوفي و ايجاد انگارۀ «ما بهتر از آن‌ها هستيم»، در اذهان مخاطبان شيعه و انگارۀ «آن‌ها بهتر از ما هستند» را در تأملات مخاطبان عام فراهم كرد.