نگاهي به نقش آيروني در ساختار داستان شيخ صنعان

تأويل‌پذيري و چند‌معنايي، از ويژگي‌هاي عمدۀ متون ادبي است كه در نتيجۀ به‌كارگيري زبان مجازي و صناعات ادبي حاصل مي‌شود. يكي از مهم‌ترين شگردها براي دستيابي به اين هدف، آيروني است. نوعي بيان دو‌پهلو و گاهي چندپهلو كه موجب شگفتي و غافل‌گيري مخاطب مي‌شود. در بيان آيروني‌دار، نوعي دوگانگي معنايي و معناي متناقض وجود دارد كه موجد چندوجهي شدن معنا و گسترش تضاد معنايي در درون متن مي‌شود. آيروني، شگرد پركاربردي است كه نويسنده يا شاعر مي‌كوشد به‌وسيلۀ آن، با بياني دوگانه، حقيقتي را كه در وراي ظاهر گفتار و رفتار شخصيت‌هاست، به خوانندۀ هوشيار بنماياند. اين شگرد ادبي در آثار عطّار نيشابوري، به‌ويژه در منطق‌الطير، نمود بارزي دارد. عطّار با به‌كارگيري آيروني، فضاي داستان را به سمت‌وسوي هدف عرفاني آن سوق مي‌دهد. بهره‌گيري وي از بلاغت به‌طور عام و آيروني به‌طور خاص، در خلق فضاي عرفاني و بيان تجربيات پيچيدۀ عرفاني و در نتيجه، اقناع مخاطبان، نقش پررنگي دارد. در اين پژوهش، نمونه‌هايي از آيروني‌هاي موجود در داستان شيخ صنعان را يافته ايم و با روشي كمّي و رويكردي توصيفي- تحليلي، نقش آن‌ها را در پروردن اين داستان واكاوي كرده‌ايم.