تقابل نحوۀ تأثيرگذاري فرهنگ و اقليم بر كالبد معماري خانه هاي تاريخي دوران قاجار در اقليم هاي «سرد و كوهستاني» و «گرم و خشك»

كالبد خانه‌‌هاي تاريخي در ايران، بسته به مكان قرارگيري و بافت زمينه‌اي، همواره متأثر از عوامل مختلف بوده‌اند. عوامل فرهنگي، باورهاي ديني، آيين‌‌ها، رويكردهاي مذهبي، امنيت اجتماعي، و آسايش اقليمي بخشي از اين عوامل هستند كه به‌صورت‌هاي مختلف بر كيفيت فضاهاي داخل خانه و شاخص‌هاي فرم كالبدي آن اثر گذاشته‌اند. جهت‌‌گيري خانه، مواد و مصالح مصرفي، تزيينات، سلسله‌مراتب، هندسه، مقياس، و نور و روشنايي ازجمله اين شاخص‌ها هستند. در اين مقاله به تقابل و سنجش چگونگي تأثير عوامل فرهنگي و اقليمي بر كالبد معماري خانه‌‌هاي تاريخي دوران قاجار در اقليم‌‌‌‌هاي «سرد و كوهستاني» و «گرم ‌‌و خشك» ايران پرداخته شده است. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي ـ تحليلي و قياسي و جمع‌آوري مطالب به روش كتابخانه‌‌اي و بازديد ميداني است. در فرايند تحليل موضوع پژوهش و به‌منظور شاخص‌سازي عوامل مؤثر بر مؤلفه‌‌هاي كالبدي و فضايي، تعداد چهار خانه قاجاري با دو فرم متفاوت مشتمل بر فرم‌هاي حياط مركزي و بلوكي در شهرهاي شاخص اقليم‌هاي مذكور انتخاب شدند تا، از طريق تحليل قياسي بين فرم‌هاي متضاد در يك اقليم و فرم‌هاي مشابه در اقليم‌هاي متفاوت، نحوه اثرپذيري مؤلفه‌‌هاي كالبدي و فضايي از عوامل مختلف نمايان شود. با توصيف مدارك معماري هر خانه‌‌ و تحليل ميزان تأثير مؤلفه‌هاي اقليم و فرهنگ، نتايج پژوهش نشان مي‌دهدكه فرم خانه، سلسله‌مراتب، جهت‌گيري، و استفاده از مصالح بوم‌آورد از شاخصه‌‌هايي هستند كه در هردو اقليم به‌صورت توأم تحت تأثير عوامل فرهنگي و اقليمي بوده‌اند. در اقليم گرم و خشك، عامل فرهنگ كارآمدترين تأثير را بر روي مقياس خانه و عملكرد فضاها گذاشته و موادومصالح، تركيب‌بندي، نما و تزيينات اثر مفيدي را از اقليم پذيرفته‌‌اند؛ درحالي‌كه در اقليم‌هاي سرد و كوهستاني شاخص‌هاي مقياس و عملكرد اثرپذيري ثمربخشي از مؤلفه اقليم داشته‌اند.