شخصيّت‌پردازي قهرمان در منظومه‌هاي عاشقانه رزمي (از قرن پنجم تا پايان قرن دهم)

دسته­اي از آثار ادبي شامل منظومه­هاي روايي با درون­مايه مبارزه قهرمان در مسير پرفراز و نشيب عشق به‌منظور وصال ­است كه با عنوان «عاشقانه رزمي» معرفي مي­شوند. از آثار معرف اين ژانر از قرن پنجم تا دهم منظومه ورقه و گلشاه عيوقي، هماي­نامه سروده شاعري ناشناس، سام­نامه، هماي و همايون خواجوي كرماني، مثنوي جمال و جلال سروده نزل‌آبادي و بديع­الزمان­نامه از شاعري ناشناس است. برخي از مهم­ترين ويژگي­هاي ژانري روايات در ضمن شخصيت­پردازي قهرمان آشكار مي­شود. قهرمان اين دسته از روايات به‌سبب قرارگرفتن ذيل يك ژانر واحد، برخي ويژگي­هاي مشترك دارد. داستان منظومه­هاي عاشقانه رزمي به روايت زندگي قهرمان‌هايي مي­پردازد كه شخصيتشان جامع، ناشناخته، از نسل بزرگان و شاهان، قهرمان مسافر، عاشق، پهلوان، اخلاق­گرا، صلح­طلب، يزدان­پرست، موفق, عيار، و قهرمان مطلوب عامه است. ازسوي‌ديگر، به‌سبب عوامل واقع­نما، سنت نقل و برون‌متن، مي­توان قهرمان را برمبناي يك تقسيم‌بندي ايراني-‌اسلامي در يكي از مراتب خدا، پيامبر، اولياءالله، رهبر و مردم عامه قرار داد كه در روايت عيوقي، رهبر و در ديگر روايات، اولياءالله است؛ نيز، براساس نظريه فراي، قهرمان اين روايات در مرتبه­اي برتر از ديگر انسان­هاست. شخصيت قهرمان، به ميزاني متغير، به‌سبب ذائقه ادبي مردم و شهرت برخي آثار ادبي در دوره سرايش تحت­تأثير شخصيت­پردازي داستان­هاي شاهنامه، اسكندرنامه نقالي و حمزه­نامه است. با توجه به وضعيت سياسي و مذهبي حاكم بر جامعه عصر سراينده، مذهب قهرمان به‌تدريج برجسته مي­شود، تا جايي كه در بديع­الزمان­نامه به قهرمانِ متعصب تبديل مي­گردد.­