جاناتان زيتل اسميت: تأملي در معنا و مفهوم مقايسه در مطالعات اديان

جاناتان زيتل اسميت از مهم‌ترين منتقدان رويكرد دين‌پژوهي تطبيقي ميرچا الياده مي‌باشد كه آثاري در زمينه هايي نظير «روش‌شناسي مقايسه‌اي»، «طبقه‌بندي اديان» و نيز دين در جهان معاصر پديد آورده است. تمركز يك‌جانبه بر تشابه و همسان‌پنداري و كشف الگوهاي مشابه در مطالعات تطبيقي اديان، رويكرد الياده بود كه روش پژوهشي غالب در مطالعات اديان شده است. در واقع مهم‎ترين نقد بر مكتب الياده، عدم التفات جدّي به جزئيات تاريخي، زمينه‎هاي فرهنگي و اجتماعي، عناصر اقتصادي و سياسي در دين‌پژوهي مي‌باشد. زيتل اسميت، روش تطبيقي الياده را به «استعمار» موضوع پژوهش متهم نموده و تطبيق را تنها نشانگر عوامل مشترك و مشابه ندانسته است. او در پي ارائه يك الگوي تطبيقي بينابيني دربردارنده تفاوت‌ها و نيز شباهت‌ها بوده و به بررسي و نقد روش‌هاي اصلي تطبيق - قوم‌شناختي‌، دايره المعارفي، ريخت‌شناختي، تكاملي و مـقايسه كـل‌نگرانه الگـوهاي‌ ديني- مي‌پردازد. در نهايت، رويكرد «مورفولوژيكي- ساختاري» با تاكيد بر مفاد تاريخي و انسان‌شناختي را روش تطبيقي مقبول تري نسبت به بقيه مي داند.