بررسي و نقد نفس‌الامر از نگاه علامه طباطبائي

يكي از ابتكارات فلسفي علامه طباطبائي تبيين جديد ايشان از بحث نفس‌الامر است. ايشان با رد نظريه عقل فعالِ محقق طوسي و نفس الشيء محقق لاهيجي و حكيم سبزواري و همين‌طور با رد انحصار نفس‌الامر در قضاياي عدمي قائل مي‌شوند كه نفس‌الامر همان ثبوت اعمي است كه نفس در دو مرتبه و با دو توسعه به صورت اضطراري آن را اعتبار مي‌كند و اين اعتبار از سنخ اعتبار عقلي است. اين ثبوت اعم، مرادف با وجود اعم بوده و شامل وجود‌هاي خارجي و ذهني و اعتباري است و مطابَق تمام قضاياي صادق در اين ثبوت اعم محقق هستند و ملاك صدق و كذب تمام قضاياي ماهوي و غيرماهوي تطابق با همين ثبوت اعم است. در اين مقاله برآنيم علاوه بر ارائه تبييني صحيح و روشن از نظر علامه طباطبائي و رد نظريه عقل فعال و نفس الشيء، تفاوت نظر علامه و مشهور وضوح بيشتري بيابد؛ چراكه علامه طباطبائي برخلاف مشهور، با تأمل در اصالت وجود، مطابَق حقيقي و خارجي داشتن قضاياي ماهوي و قضايي را كه متشكل از معقولات ثاني هستند انكار مي‌كند و نفس‌الامر را منحصر در قضاياي عدمي و حقيقيه نمي‌كند. نظر علامه طباطبائي در عين استواري، اولاً از جامعيت كافي برخوردار نيست و شامل اعتبارات عقلايي و وهمي نمي‌شود و ثانياً چگونگي تطابق در اين نظريه از وضوح كافي برخوردار نيست. براساس نظريه مختار، نفس‌الامر همان وجود به معناي اعم است كه شامل وجود حقيقي، وجود ذهني، وجود اعتباري عقلي و عقلايي و وهمي مي‌شود.