سندبادنامه: يك داستان در چند متن عربي و فارسي

يكي از متون داستاني فارسي، سندبادنامه ظهيري است. اين داستان كه مركب است از يك قصه اصلي و چندين قصه درونه‎اي، در متون عربي و فارسي متعددي روايت شده كه عبارتند از: سندبادنامه عاميانه عربي، الف ليله و ليله، طوطي‌نامه نخشبي و جامع‌الحكايات. پرسش‌هاي اين مقاله آن است كه چه تفاوت‎هايي در اين متون در روايت قصّه اصلي و قصّه‎هاي درونه‎اي وجود دارد و آيا بررسي اين تفاوت‌ها مي‌تواند پرتوي بر بعضي ابهامات اين داستان به روايت ظهيري بتاباند؟ در پاسخ به اين پرسش‌ها، وارد حوزه مطالعات ادب تطبيقي در چارچوب مكتب آمريكايي شده‎ايم، روايت ظهيري مبنا قرار گرفته و روايات ديگر با آن مقايسه گرديده ‌است. نتيجه مقايسه نشان مي‌دهد كه در داستان اصلي در بعضي روايات، به جزئيات و روابط علّي و معلولي توجه بيشتري شده كه با اتكاء به آن‌ها مي‌توان برخي ابهامات داستان اصلي به روايت ظهيري را برطرف نمود. و اين از اهداف مقايسه و نگارش اين مقاله است. داستان‎هاي درونه‌اي در اين متون كاملا مانند هم نيستند. پاره‌اي از داستان‌هاي درونه‌اي، با تفاوت‌هايي جزيي در همه متون مورد بحث ما مشترك است. پاره‌‌اي ديگر در روايت ظهيري آمده و در روايات ديگر نيامده، برعكس، بعضي داستان‌ها در روايت ديگر آمده و در روايت ظهيري نيست. عواملي كه باعث اين تفاوت‌‌ها شده اند، متعددند. محل ترجمه يا تأليف در شمار اين عوامل است. قوّه تخيّل و خلاقيت مترجم و مؤلف يا مقصود آن‌‌ها از ترجمه و تأليف از ديگر عواملي است كه كمابيش به اختلاف و دگرگوني اين روايات دامن زده است.