نقد الحاد عمل‌گرايانۀ ريچارد داوكينز در كتاب پندار خدا

امروزه مسئله كارآمدي دين از مهم‌ترين مباحث الهياتي بوده و با توجه به اينكه فهم آن نيازمند مقدمات فلسفي و علمي پيچيده نيست، به‌آساني مي‌تواند عموم مردم را به خود مشغول كند؛ از اين جهت، دستاويز ملحدان از جمله ريچارد داوكينز قرار گرفته است. در پي اين رويكرد فايده‌انگارانه به دين، داوكينز در برخي از فصول كتاب توهم خدا به رابطۀ دين و اخلاق پرداخته؛ اما نه آن‌گونه كه در مباحث رابطۀ دين و اخلاق مرسوم است؛ بلكه داوكينز بحث اخلاق و دين را از اين جهت كنكاش مي‌كند تا با نفي كارآمدي اخلاقي دين، انكار دين را نتيجه بگيرد. نه اينكه صرفاً بگويد كه اخلاق جداي از دين است و دين مي‌تواند در عرصه‌هاي ديگر، مانند مباحث اعتقادي، ورود كند؛ بلكه با بي‌فايده جلوه دادن دين، به حقانيت آن هجمه وارد مي‌كند. داوكينز در نفي اخلاق ديني، بحث خود را به دو صورت مطرح مي‌كند؛ ابتدا از نگاه علمي و تكاملي، اخلاق بشري را تبيين مي‌كند و در مرحله بعد، اخلاق ديني را نقادي مي‌كند و سپس، با اثبات اخلاق بشري و نفي اخلاق ديني با رويكردي عمل‌گرايانه نفي دين و خدا را نتيجه مي‌گيرد. مقالۀ حاضر با روش توصيفي ـ تحليلي، فارغ از مباحث علمي و تكاملي وي ـ كه در مقالات ديگر نقد شده است ـ به بررسي رويكرد عمل‌گرايانه او پرداخته و نتايج زير به دست آمده است؛ 1. نشان دادن مغالطۀ داوكينز در رويكرد عمل‌گرايانۀ او. 2. ناقص بودن الگوي اخلاقي داوكينز. 3. نقد نگاه او به اخلاق ديني و تبيين الگوي عقلي شرعي از اخلاق ديني.