تاريخ‌گذاري هفت‌اقليم در نهج‌البلاغه بر اساس منبع و متن

اين پژوهش، بر اساس روش تاريخ‌گذاري، چگونگي پيدايش و سير تطوّر اصطلاح «اقاليم سبعه» در ميان روايات و ديگر منابع كهن را با دو رويكرد منبع و متن، مورد بررسي قرار داده و در باب خاستگاه تاريخي آن، نظر متفاوتي نسبت به ديدگاه احمد پاكتچي دارد. با توجه به منفرد بودن حديث، رويكرد اِسنادي كمك شاياني در حل مساله به ما نكرده و با تاكيد بيشتر بر رويكرد متن محور، به بررسي منابعي كه به موضوع هفت‌اقليم به دو نحو عمومي و تخصصيِ علم جغرافيا پرداخته بودند، پرداخته شد. اساساً دو منشأ و سرچشم اصلي براي تقسيم زمين به هفت بخش وجود دارد: اول هفت كشور پارسي كه ترجمه آن به عربي با اصطلاح سبعه الاقاليم رواج يافت و دوم هفت كليماي يوناني كه اواخر قرن دوم و اوايل قرن سه هجري به عربي ترجمه شد و به متون اسلامي راه يافت. شواهدي وجود دارد كه نشان مي دهد، اصطلاح اقاليم سبعه سال‌ها پيش از ترجمه آثار بطلميوس و ديگر حكماي يوناني، به‌واسطه ارتباطات فرهنگي-سياسي تجاري ايران و اسلام، از طريق كوفه، مركز حكومت امام علي (ع) و در لابلاي نگاشته‌هايي همچون زيج‌هاي پارسي، و خصوصاً آشنايي افرادي مثل ابن مقفع به زبان عربي، از مشرق‌زمين وارد فرهنگ عامه مسلمانان شده است و براي مخاطب كلام اميرالمومنين (ع) به نوعي تلقي و گفتمان فارسي را به ذهن متبادر مي‌كند.