بررسي ويژگي‌ها، انگيزه‌ها و علل اجتماعي ـ سياسي پديدۀ هتاكي در ادبيات دورۀ مشروطه

يكي از ويژگي‌هاي مهم ادبيات دوران مشروطه عنصر تندزباني است كه از آن به «ناشكيبايي زباني» تعبير مي‌كنيم. اين ويژگي در دو ساحت بروز مي‌كند: يكي خشونت‌درون‌گروهي (يعني هتاكي‌هاي اديبان نسبت‌به يكديگر) و ديگري برون‌گروهي (يعني هتاكي به افراد و نهادهاي خارج از حوزۀ ادبيات). هجو و تندزباني در ادبيات كلاسيك ايران نيز وجود داشته است، اما اين پديده در ادبيات عصر مشروطه چند ويژگي دارد: اول هدف آن كه از مباحث شخصي و حوزۀ خصوصي به عرصۀ اجتماع كشيده و به تندزبانيِ سياسي بدل مي‌شود. دوم عرصۀ انتشار آن كه از ديوان‌هاي اشعار به روزنامه‌ها و نشريه‌هاي عمومي منتقل مي‌شود. سوم، وجود نوعي شعر غيررسمي و بداهه است كه شخص هجاگو قصد قطعي براي انتشار و عموميت‌ دادن به آن نداشته، اما به دلايل مختلف منتشر شده است. در اين پژوهش به روش توصيفي ـ تحليلي و با ارائۀ نمونه‌هاي متعددي از خشونت لفظي در هر دو ساحت ذكرشده، تصويري از وضعيت ادبي عصر مشروطه ارائه مي‌دهيم. سپس با بررسي وضعيت سياسي ـ اجتماعي اين دوران، انگيزه‌ها و علل بروز پديدۀ خشونت ادبي را مي‌كاويم. نتيجۀ اين تحقيق نشان مي‌دهد كه اختلاف سياسي، رقابت بر سر پايگاه اجتماعي، بي‌توجهي به صورت و ساختار شعر و ضعف در زبان ادبي و برجسته ‌كردن رذيلت‌هاي اخلاقي طرف مقابل انگيزه‌هاي بروز تندزباني در اين دوره هستند. همچنين بي‌ثباتي سياسي و رواج هرج و مرج، بي‌اعتنايي به اصل مدارا و اصرار بر تعصب، علل اجتماعي و سياسي رواج اين پديده هستند.