نقد تخيلي غزليات سنايي غزنوي از منظر ژيلبر دوران

بيان مسئله: در آثار ادبي و هنري، تخيل نقشي اساسي دارد. وجود تعريف‌هاي گوناگون از اين اصطلاح، هريك سبب تبيين جنبه‌هاي متفاوتي از آثار مي‌شود. يكي از دلايل توجه به تخيل و ساختارهاي تخيلي، تبيين انديشه و احساس شاعران و نويسندگان است. درواقع تخيل مكانيزمي دفاعي است تا شاعر و نويسنده بتواند بر التهاب‌ها و تشويش‌هاي دروني خود فائق آيد.روش: وجود پررنگ نمادهاي داراي ارزش‌گذاري مثبت، امكان بررسي غزليات سنايي را طبق نظريۀ ژيلبر دوران با شيوه‌اي توصيفي ـ تحليلي ميسر مي‌كند.يافته‌ها و نتايج: فراواني نمادهاي مربوط‌به اين منظومه بر توانايي شاعر در غلبه بر نگراني‌ها وآشوب‌هاي دروني صحّه مي‌گذارد. در غزليات سنايي تلطيف نمادهاي ناخوشايند،كاربرد نمادهاي خوشايند و رغبت شاعر براي بهره‌گيري از نمادهاي ايمني‌بخش براي ارائه تصوير مطلوب از معشوق و بيان ويژگي‌هاي رواني شاعر شكل مي‌گيرند. درون‌گرايي، خودشناسي، مثبت‌انگاري، سازگاري با ناملايمات در سايه توجه شاعر به نمادهاي درون‌بودگي آشكار مي‌شود. نمادهاي مادرمثاليِ «خاك كوي معشوق» و «ظرف و مظروف‌ها» بيانگر خاكساري، ميل به سكون و آرامش عاشق و بزرگداشت معشوق‌اند.كاربرد نمادهاي پيشرفت، ريتم‌دار و آغاز دوباره، وصال و اميد وصال را براي شاعر ممكن مي‌كند. برهم‌زدن نظم طبيعي چرخه‌ها، توصيفات پرشور از آينده وگذشته به همراه توصيفات پارادوكسيكال از ديگر شيوه‌هاي زمان‌گريزي شاعر است تا جاودانگي، تكامل‌يافتگي معشوق و ثبات‌قدم عاشق را هويدا كند. افرادي مانند سنايي كه متمايل به استفاده از نمادهاي منظومه شبانه به‌ويژه نمادهاي آرميدنِ خاك و آب هستند، معمولاً انسان‌هايي مثبت‌انديش، صلح‌جو، معتدل، سازگار و تاحدي اندوهناك‌اند كه مسائل را با حركتي مسالمت‌آميز حل مي‌كنند. در هريك از آثار، بسته به ميزان تمايل و بسامد نمادهاي اين نظريه مي‌توان به جنبه‌هاي جديدي از تخيل، ويژگي‌هاي رواني و فكري شاعر يا نويسنده دست يافت.