ابعاد سواد ديجيتال براي دانش‌آموزان دوره‌ ‌ابتدايي

پيشينه و اهداف: در عصر ديجيتال، سواد فقط مهارت‌هاي فردي را در برنمي‌گيرد، بلكه شامل مجموعه‌اي از كنش‌هاي اجتماعي در فضاي واقعي يا ديجيتال است كه از فناوري‌هاي جديد و ديجيتالي براي برقراري ارتباط استفاده مي‌كند. بنابراين، در تكميل مبحث سواد رسانه‌اي، نوع جديدي از سواد به نام سواد ديجيتالي مطرح شده‌است؛ چرا‌‌كه دانش‌آموزان براي استفاده حداكثري از شبكه‌هاي اجتماعي، مشاركت در اقتصادهاي پسا‌صنعتي و ايفاي نقش شهروند جهاني نيازمند مجموعه‌ي كاملي از سواد‌ها هستند. از اين رو، سواد ديجيتال به عنوان يكي از سوادهاي جديد و چند بعدي، بهترين و مفيدترين رويكرد براي درك چشم‌انداز دنياي در حال تغيير است و نمي‌توان آن را از آموزش جدا كرد و لازم است زمينه‌هاي توسعه‌ي آن در بين دانش‌آموزان به‌خصوص در دوره‌ي ابتدايي فراهم شود؛ زيرا يادگيري‌هاي دوره‌ي كودكي، پايه و اساس تمام آموزش‌هاي بعدي است. در واقع، شناخت ابعاد و توسعه‌ي سواد ديجيتال در ميان دانش‌آموزان، پاسخي براي رويارويي با چالش‌هاي عصر ديجيتال است. در اين راستا، هدف از انجام اين پژوهش شناسايي ابعاد سواد ديجيتال براي دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي است.روش‌ها‌: روش تحقيق حاضر از لحاظ هدف، از نوع كاربردي و روش انجام آن، به شيوه‌ي تركيبي (كيفي و كمّي) است به‌طوري كه در شناسايي ابعاد سواد ديجيتال براي دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي، از روش كيفي سنتز پژوهي و در اعتبارسنجي ابعاد شناسايي شده از روش توصيفي با تكنيك دلفي استفاده شده است. جامعه‌ي آماري بخش كيفي اين پژوهش شامل تمام كتاب‌ها، مقالات، پايان‌نامه‌هاي ارشد، رساله‌هاي دكتري است كه در فاصله‌ي‌ زماني 2014 تا 2023 با موضوع سواد ديجيتال دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي به چاپ رسيده‌اند. نمونه‌ي‌ آماري با روش هدفمند و معيار‌مدار 36 سند تعيين شد. در بخش كمي نيز، 17 نفر از متخصصان به‌صورت هدفمند از جامعه‌ي آماري متخصصان علوم تربيتي و تكنولوژي آموزشي و معلمان دوره‌ي ابتدايي به عنوان نمونه، انتخاب شدند. به‌ منظور جمع‌آوري داده‌ها و اطلاعات و تحليل يافته‌ها در شناسايي ابعاد سواد ديجيتال دانش‌آموزان، فرآيند كدگذاري نظري در سه مرحله‌ي كدگذاري باز، كدگذاري محوري و كدگذاري انتخابي استفاده شد. در اين مرحله، براي اطمينان از نحوه كدگذاري‌‌ها، علاوه بر تكنيك خودبازبيني، از دونفر از متخصصان حوزه‌ي سواد ديجيتال جهت كدگذاري مجدد يافته‌ها، استفاده شد. جهت اعتبارسنجي ابعاد شناسايي شده، با استفاده از پرسشنامه‌ي محقق‌ساخته، ارزيابي داده‌هاي حاصل از نظرخواهي با فرمول كندال انجام گرفت.يافته‌ها: پس از تجزيه و تحليل داده‌هاي استخراج شده، به كمك نرم افزار مكس كيودا11، نمودار كدگذاري ترسيم شده است. براساس نتايج به‌دست‌آمده در فرآيند كدگذاري، در مرحله‌ي كدگذاري باز، 66 كد استخراج شده بود كه در مرحله‌ي كدگذاري محوري، 13 مقوله‌ي فرعي از آن‌ها به‌دست آمده است و در نهايت در كدگذاري انتخابي، پس از سنتز مفاهيم و مقوله‌هاي فرعي چهار بعد عملياتي، انتقادي، فرهنگي، انتقالي براي دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي در سواد ديجيتال شناسايي شده‌اند. نتايج به‌دست آمده از پژوهش حاكي از آن است كه مي‌توان براي سواد ديجيتال دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي چهار بعد عملياتي، انتقادي، فرهنگي، انتقالي درنظر گرفت كه هر كدام از اين ابعاد داراي مولفه‌هايي است كه با ويژگي‌هاي سني و نيازهاي آن‌ها تناسب دارد. بعد عملياتي شامل سواد فني، سواد محتواي ديجيتال، سواد اطلاعاتي است. بعد انتقادي، شامل مولفه‌هاي سواد رسانه‌اي و سواد انتقادي است. بعد فرهنگي، مولفه‌هاي مشاركت ديجيتال، سواد اجتماعي، اخلاق ديجيتال و ايمني ديجيتال را در بر مي‌گيرد و در بعد چهارم، خلاقيت و نوآوري ديجيتال، حل مسأله، سرگرمي ديجيتال و هوش ديجيتال مولفه‌هاي بعد انتقادي هستند. در بخش اعتبارسنجي از نظر متخصصان، مقدار w در ضريب هماهنگي كندال (0.658) به‌دست آمده است كه نشان مي‌دهد شصت وپنج درصد هماهنگي بين ديدگاه‌ها وجود دارد، بنابراين ابعاد شناسايي شده، مورد تأييد متخصصان است.نتيجه‌گيري: در اين پژوهش، ابعاد سواد ديجيتال براي دانش‎‌آموزان دوره‌ي ابتدايي با توجه به ويژگي‌ها و نيازهاي آن‌ها و بر اساس مطالعه‌ي تجارب كشورهاي پيشرو در توسعه سواد ديجيتال براي كودكان، شناسايي شد كه تعادل بين محافظت در برابر خطرات آنلاين و پرورش فرصت‌هاي ديجيتال را به خوبي نشان مي‌دهد و مي‌تواند راهنمايي براي توسعه‌ي سياست‌ها و برنامه‌هاي‌درسي مرتبط با سواد ديجيتال در بين دانش‌آموزان دوره‌ي ابتدايي ايران باشد.