ارائه‌ چارچوبي براي طراحي محيط ‏هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي براساس اصول و معيارهاي انعطاف‏ پذيري شناختي

پيشينه و اهداف: به‌منظور حل مشكل آموزش در حوزه‏ هاي پيچيده و بدون ‏ساختار، اسپيرو و همكارانش، نظريه‌ انعطاف ‏پذيري شناختي را ارائه دادند و در آن، از شكل‏هاي چندگانه‌ مدل‏هاي پداگوژيكي، تشبيه ‏ها و تمثيل‏ ها و نمايش ‏هاي متعدد اطلاعات، طرفداري كرده ‏اند. انعطاف‏پذيري شناختي، توانايي انسان براي سازگاري با استراتژي‏ هاي فرايند شناختي، جهت مقابله با شرايط جديد و غيرمنتظره در محيط است و مي‏تواند به يادگيرندگان كمك كند تا درك عميقي از مفاهيم پيچيده، به ‏دست آورند. در انعطاف‏ پذيري شناختي، انتقال اطلاعات از يك موقعيت به موقعيت ديگر، به يادگيرنده اجازه مي ‏دهد دانش ساخته شده را براي حل مسائل كنوني به‏كار برد. محيط ‏هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي، قابليت‏ هايي دارند كه از طريق آن‌ها بهتر مي‏توان به تقويت انعطاف‏ پذيري شناختي يادگيرندگان پرداخت. تعدد در محتوا، فعاليت‏ ها، تعامل و مشاركت فعال از جمله معيارهاي مورد نظر انعطاف ‏پذيري شناختي است كه از طريق محيط هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي قابل دسترسي است؛ بنابراين، هدف از اين مطالعه، ارائه‌ چارچوبي براي طراحي محيط‏ هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي براساس اصول و معيارهاي انعطاف‏پذيري شناختي است.  روش‌ها‌: اين مطالعه، يك پژوهش كيفي است كه به شيوه‌ فراتركيب، انجام شده است. براي جمع ‏آوري داده‏ها، ابتدا كليد واژه ‏هايي مانند نظريه‌ي انعطاف ‏پذيري شناختي، محيط‏هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي، انعطاف ‏پذيري شناختي، اصول و معيارهاي نظريه‌ انعطاف ‏پذيري شناختي و ... انتخاب شدند و در پايگاه‏ هاي معتبر، به جستجوي مقالات، پايان‏نامه ‏ها و متون مرتبط در بازه‌ي زماني 1992 تا 2020 پرداخته شد. در نهايت، 30 منبع مرتبط يافت شد. از ميان اين منابع، 25 منبع از مرتبط ‏ترين متون مرتبط با سؤالات پژوهش، انتخاب شدند. بعد از مطالعه‌ دقيق متون، با توجه به سؤالات پژوهش، اطلاعات لازم استخراج شد.يافته‌ها: نتايج يافته‏ ها در پاسخ به سؤال اول پژوهش، ارائه‌ اصول و معيارهاي نظريه‌ انعطاف‏پذيري شناختي بود و در پاسخ به سؤال دوم پژوهش، براساس اصول و معيارهاي نظريه‌ انعطاف ‏پذيري شناختي، چارچوب لازم براي طراحي محيط‏ هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي ارائه شد. در اين چارچوب، دو بخش شكل‏ هاي مختلف يادگيري و ديدگاه‏ هاي مختلف درباره‌ يادگيري مطرح شده‏ و در هر بخش، ابعاد محتوا، ابزارهاي پداگوژيكي، تعاملات انساني، ارزيابي و ملاك‏هاي مربوط به هر بعد، معرفي شده ‏اند. با توجه به معيارهاي مطرح شده در بعد شكل‏هاي مختلف يادگيري، مي ‏توان گفت براي افزايش انعطاف ‏پذيري شناختي يادگيرندگان در محيط‏ هاي يادگيري الكترونيكي، تنوع محتوا، تنوع روش‏ ها و فعاليت‏ ها، تنوع تعاملات و تنوع ابزارهاي ارزيابي، اهميت خاصي دارند. همچنين، با توجه به معيارهاي مطرح شده در بعد ديدگا ه‏هاي مختلف يادگيري نيز مي‏توان نتيجه گرفت براي افزايش انعطاف‏ پذيري شناختي يادگيرندگان در محيط ‏هاي يادگيري الكترونيكي، تنوع نمونه‏ ها، تمرين‏ ها و مثال‏ها، تنوع در روابط متقابل بين مفاهيم، تنوع در نقطه ‏نظرات افراد، بررسي، تحليل و تركيب نقطه‌‏نظرات متنوع، تنوع بخشيدن به ‏نظرات گوناگون در مورد موضوع بحث شده، و تنوع روش‏ها و راه‏ حل‏ها در فرايند حل مسأله، بسيار اهميت دارند. اين محيط‏ ها، بايد طوري تدارك ديده شوند كه زمينه‌ درگيري و فعاليت يادگيرنده را فراهم نمايند تا يادگيرنده بتواند درگيري فعالانه ‏اي در جريان يادگيري داشته باشد و به ساخت دانشي بپردازد كه پاسخگوي نيازهاي موقعيتي مختلف و قابل كاربرد در حل مسائل واقعي است.نتيجه‌گيري: براساس نتايج پژوهش، اصول و معيارهاي انعطاف ‏پذيري شناختي استخراج شد و بر مبناي آن اصول و معيارها، چارچوب لازم براي طراحي محيط‏ هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي ارائه شد كه اين چارچوب مي‏تواند راهنماي عمل برنامه‏ ريزان، طراحان محيط‏ هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي، معلمان، و ساير آموزش‌دهندگان باشد تا از طريق طراحي محيط‏هاي يادگيري الكترونيكي و مجازي مناسب، انعطاف‏پذيري شناختي يادگيرندگان را تقويت نمايند.