حسين العطاس و مسئلۀ اسارت ذهني: امپرياليسم فكري در ايران

سيد حسين العطاس يكي از معدود متفكران پسااستعماري است كه در زمان برچيده شدن ساختارهاي قدرت استعماري، توجه جهانيان را به ايدۀ «اسارت ذهني و امپرياليسم فكري» جلب كرد. وقتي بسياري از روشنفكران فكر كردند استعمارزدايي كامل شده است، او به مسئلۀ اسارت ذهني و حضور ذهن اسير، «ذهني غيرانتقادي و تقليدي تحت سلطۀ يك منبع خارجي كه داراي تفكري مستقل نيست»، براي تداوم سلطۀ پارادايم‌هاي اروپامحوري و امپرياليسم فكري اشاره كرد. در اين مقاله سعي شده است تا نحوۀ دريافت مفهوم «اسارت ذهني» سيد حسين العطاس در ايران ترسيم شود و چگونگي انتقال اين مفهوم به ايران و سپس نحوۀ استقبال از آن در ايران پس از انقلاب 1357 تبيين شود. اين مقاله نشان مي‌دهد كه چگونه گفتمان‌هايي مانند غرب‌زدگي جلال آل احمد و آمريكا‌زدگي صمد بهرنگي دريافت مفهوم «اسارت ذهني» العطاس را در ايران شكل مي‌دهند. خواندن آثار اين متفكران ما را به مضامين امپرياليسم فكري و فساد دانشگاهي در بستر آموزش ايراني سوق مي‌دهد. سپس اين مقاله از مفهوم ذهن اسير به‌عنوان ابزاري تحليلي براي كشف علل فساد آكادميك استفاده خواهد كرد.