ارزيابي عملكرد، بهره‌وري آب و تحمل به خشكي ارقام سورگوم علوفه‌اي [Sorghum bicolor (L.) Moench] تحت روش‌ها و رژيم‌هاي مختلف آبياري

مقدمه: كمبود منابع آب آبياري در كشور طي سال‌هاي اخير باعث كاهش عملكرد گياهان زراعي و تهديد امنيت غذايي شده است و بنابراين لازم است راهكارهايي براي توليد گياهان زراعي ضمن صرفه‌جويي در مصرف آب انديشيده شود. يكي از راهكارهاي افزايش توليد با منابع محدود آب آبياري، كشت گياهان زراعي متحمل به خشكي با كارايي مصرف آب بالا مي‌باشد. سورگوم با ويژگي هاي منحصر به فردي كه دارد (از جمله تحمل به تنش‌هاي محيطي به‌ويژه خشكي و گرما، سيستم ريشه‌اي عميق و گسترده، مسير فتوسنتزي چهاركربنه و ...) به عنوان يكي از گياهان زراعي مهم در مناطق خشك و نيمه‌خشك جهان شناخته مي‌شود. استفاده از روش‌هاي آبياري مناسب نيز به عنوان يكي ديگر از راهكارهاي افزايش توليد گياهان زراعي با منابع محدود آب شناخته شده است. در اين راستا روش‌هاي آبياري جويچه‌اي يك‌درميان و قطره‌اي نواري به عنوان راهكارهاي نوين مديريت آبياري در كشور با نتايج مطلوبي مورد استفاده قرار گرفته‌اند. هدف از مطالعه حاضر، بررسي اثر رژيم‌ها و روش‌هاي مختلف آبياري بر عملكرد، ويژگي هاي مورفولوژيك، بهره‌وري آب و تحمل به خشكي ارقام آزادگرده‌افشان و هيبريد سورگوم علوفه‌اي بود.مواد و روش ها: اين آزمايش به‌صورت فاكتوريل اسپليت پلات در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در مؤسسه تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر كرج طي سال‌هاي زراعي 1398 و 1399 اجرا شد. تركيب چهار روش آبياري (جويچه‌اي معمول، يك‌درميانِ ثابت، يك‌درميانِ متغير و قطره‌اي نواري تيپ) و سه سطح تنش خشكي (آبياري كامل، تنش متوسط و تنش شديد، به‌ترتيب شامل تأمين 100، 75 و 50 درصد كمبود رطوبت خاك) به‌صورت فاكتوريل به‌عنوان عامل اصلي و دو رقم سورگوم (هيبريد اسپيدفيد و رقم آزادگرده‌افشان پگاه) به‌عنوان عامل فرعي مورد بررسي قرار گرفتند. صفات ارزيابي شده در اين آزمايش، عملكرد علوفه سيلويي، عملكرد و درصد ماده خشك، كارايي مصرف آب آبياري، بهره‌وري اقتصادي آب آبياري (بر اساس ارزش ناخالص و خالص توليد محصول)، نسبت برگ به ساقه، ارتفاع بوته و شاخص‌هاي تحمل به تنش خشكي بودند. با توجه به همگن بودن وارﻳﺎﻧﺲ خطاهاي آزمايشي طي دو سال، داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار آماري SAS 9.1 مورد تجزيه واريانس مركب قرار گرفتند و براي مقايسه ميانگين‌ها نيز از روش توكي در سطح احتمال پنج درصد استفاده شد. براي محاسبه شاخص‌هاي تحمل به تنش و تجزيه به مؤلفه‌هاي اصلي (PCA) بر اساس اين شاخص‌ها نيز از نرم‌افزار آنلاين IPASTIC استفاده شد.يافته هاي تحقيق: نتايج نشان داد كه تنش خشكي در تمام روش‌هاي آبياري مورد بررسي سبب كاهش عملكرد علوفه سيلويي، عملكرد ماده خشك و ارتفاع بوته و افزايش كارايي مصرف آب براي توليد علوفه و ماده خشك، درصد ماده خشك و نسبت برگ به ساقه شد. بيش ترين عملكرد علوفه سيلويي و ماده خشك (به‌ترتيب 79.11 و 17.19 تن در هكتار) و حداكثر بهره‌وري اقتصادي آب بر اساس ارزش خالص توليد محصول (18854 ريال بر مترمكعب) از رقم پگاه تحت آبياري كامل و روش قطره‌اي نواري حاصل شد، در حالي‌كه حداكثر كارايي مصرف آب براي توليد علوفه سيلويي و ماده خشك (به‌ترتيب 34.53 و 7.88 كيلوگرم بر مترمكعب) و بيش ترين بهره‌وري اقتصادي آب بر اساس ارزش ناخالص توليد محصول (60542 ريال بر مترمكعب) در هيبريد اسپيدفيد تحت تنش شديد و روش قطره‌اي نواري ثبت شد. بيش ترين نسبت برگ به ساقه (0.715) در روش آبياري يك‌درميانِ ثابت تحت تنش شديد حاصل شد و ميزان اين صفت در رقم پگاه حدود 8.6 درصد بيش تر از هيبريد اسپيدفيد بود. بر اساس شاخص‌هاي تحمل به تنش، رقم پگاه تحت روش‌هاي آبياري جويچه‌اي معمول و قطره‌اي نواري تيپ و هيبريد اسپيدفيد تحت آبياري يك‌درميانِ ثابت، تحمل به خشكي بيش تري نشان دادند در حالي‌كه در روش آبياري يك‌درميانِ متغير تفاوت معني‌داري بين ارقام مشاهده نشد.نتيجه گيري: به‌منظور صرفه‌جويي در مصرف آب ضمن دستيابي به عملكرد علوفه و بهره‌وري آب مناسب، روش آبياري قطره‌اي با تأمين 75 درصد كمبود رطوبت خاك قابل‌توصيه مي‌باشد. در صورتي كه امكان اجراي سيستم آبياري قطره‌اي وجود نداشته باشد، روش آبياري جويچه‌اي يك‌درميانِ متغير مي‌تواند ضمن كاهش حجم آب مصرفي، عملكرد علوفه مناسبي توليد كند.