ارزيابي تحمل به تنش كم آبي در يك جمعيت در حال تفرق گندم نان با استفاده از باي پلات ژنوتيپ × صفت

مقدمه: كمبود آب نسبت به ساير تنش هاي غير زيستي، مهم ترين عامل محدود كننده رشد و توليد در تمامي گياهان زراعي به ويژه گندم است. بررسي چگونگي واكنش گياهان زراعي تحت شرايط تنش، بهترين راه كار براي مقابله با تنش خشكي به منظور توليد ارقام زراعي متحمل به تنش و بهبود عملكرد تحت اين شرايط به شمار مي رود. چالش اصلاح براي تحمل به تنش خشكي در تمامي گياهان زراعي، دستيابي به يك روش سريع غربال گري ژنوتيپ ها و بهبود ژنتيكي عملكرد در اين شرايط دشوار محيطي است. هدف از اجراي اين آزمايش، شناسايي ژنوتيپ هاي پرمحصول و متحمل به تنش كم آبي در يك جمعيت نسل چهارم گندم نان بود.مواد و روش ها: مواد گياهي اين آزمايش، 90 ژنوتيپ نسل چهارم حاصل از تلاقي بين دو رقم گندم نان (آرتا، يك رقم بهاره حساس به تنش هاي شوري و خشكي، و ارگ، يك رقم متحمل به تنش هاي شوري و خشكي) بود. اين ژنوتيپ ها به همراه والدين در قالب كرت هاي خرد شده بر پايه طرح بلوك هاي كامل تصادفي با سه تكرار تحت دو شرايط آبياري و قطع آبياري در مرحله گرده افشاني در سال زراعي 1394 در مزرعه تحقيقاتي دانشكده كشاورزي دانشگاه تبريز مورد ارزيابي قرار گرفتند. ارزيابي ژنوتيپ ها با استفاده همزمان از شاخص تحمل به تنش (STI) بر اساس صفات مرتبط با عملكرد شامل عملكرد دانه (STI-Y)، وزن سنبله (STI-S)، وزن هزار دانه (STI-1000) و شاخص برداشت (STI-HI) و شناسايي روابط ميان اين شاخص در صفات مربوطه توسط تجزيه باي پلات ژنوتيپ × صفت انجام شد. در انتها بر مبناي روابط موجود در باي پلات، ژنوتيپ هاي با عملكرد بالا و متحمل به تنش كم آبي رتبه بندي و شناسايي شدند.يافته هاي تحقيق: نتايج حاصل از باي پلات نشان داد كه دو مؤلفه اصلي اول به ترتيب 46 و 26 درصد و در مجموع 72 درصد از تغييرات كل داده ها را در جمعيت مورد مطالعه توجيه كردند. زاويه بسته بين بردارهاي STI-Y،  STI-S و STI-HI وجود همبستگي مثبت بين اين صفات را نشان داد، در حالي كه زاويه باز بين صفات STI-Y و STI-HI با STI-1000 نشان دهنده وجود همبستگي منفي بين اين صفات بود. در مقابل، بين بردارهاي STI-S و STI-1000 زاويه قائمه مشاهده شد كه بيانگر عدم وجود همبستگي بين اين دو صفت بود. در مجموع، با توجه به روابط موجود در باي پلات و بر مبناي تركيب بردارهاي صفات STI-Y و STI-1000 ، ژنوتيپ هاي شماره 84، 45، 89 و 15 كه داراي عملكرد بالاتر و تحمل بيش تر به تنش كم آبي بودند، شناسايي و معرفي شدند.نتيجه گيري: نتايج اين آزمايش منجر به شناسايي ژنوتيپ هاي برتر و اميدبخش با پتانسيل عملكرد بالاتر و تحمل بيش تر به تنش كم آبي شد. ژنوتيپ هاي شماره 84، 45، 89 و 15 كه برتر از والد متحمل به تنش خود بودند، بعد از مراحل خالص سازي مي توانند به عنوان ژنوتيپ هاي مناسب و مطلوب جهت كشت در محيط هاي نرمال و داراي تنش كم آبي معرفي شوند. از اين ژنوتيپ ها مي توان به عنوان پايه هاي والديني متحمل به تنش كم آبي در برنامه هاي به نژادي آينده نيز استفاده كرد.