سنجش و ارزيابي پايداري نظام زراعي كشت برنج با استفاده از روش شاخص تركيبي (مورد مطالعه: شهرستان لاهيجان)

مقدمه: در دهه‌هاي گذشته افزايش استفاده از بذرهاي پر بازده، كودهاي شيميايي، آفت‌كش‌ها و آب، به همراه هزينه‌هاي بالاي توليد، عملكرد محصولات كشاورزي را به طور چشم گيري افزايش داده است كه اين امر منجر به افزايش وابستگي به مصرف نهاده‌هاي تجديد‌ناپذير در بخش كشاورزي و تخريب محيط زيست شده است. از اين‌رو سنجش پايداري و شناخت عوامل موثر بر آن مي‌تواند در تدوين سياست‌ها و راهبردهاي كشاورزي پايدار نقش مهمي را ايفا كند. با اين رويكرد مطالعه حاضر به سنجش و ارزيابي پايداري نظام زراعي كشت برنج در شهرستان لاهيجان پرداخته است.مواد و روش‌‌ها: اطلاعات مورد نياز اين تحقيق به صورت مصاحبه حضوري و با تكميل پرسش نامه از كشاورزان شاليكار شهرستان لاهيجان در سال زراعي 1400 جمع‌آوري شد. براي تعيين حجم نمونه از روش نمونه‌گيري طبقه‌اي متناسب با حجم استفاده شد. در ادامه الگوي بهينه براي هر كشاورز با استفاده از شاخص تركيبي به روش انحراف از مقدار بهينه، مشخص و در انتها به منظور تعيين وزن شاخص‌هاي اجتمـاعي، اقتصـادي و اكولوژيك از روش فرآينـد تحليـل سلسله مراتبي يا AHP (Hierarchical Analysis Process) استفاده شد.يافته‌هاي تحقيق: نتـايج محاسبه وزن شاخص‌ها نشان داد كه شاخص‌هاي اكولوژيكي، اقتصادي و اجتماعي به ترتيب با وزن 558/0، 320/0 و 122/0 بيش ترين اهميت را در ارزيابي سطح پايداري نظام توليد برنج داشتند. افزون بر اين، نتايج نشان داد كه ارقام بومي و كم محصول از نظر شاخص‌هاي پايداري وضعيت مطلوب‌تري  داشتند و كشاورزاني كه از عمليـات مـديريت اگرواكولوژيـك  بهره برده اند، از نظر پايداري اكولوژيك و اقتصادي و نيز پايـداري كـل در سـطحي بالاتر قرار گرفتند. ضمن آن كه بر اساس نتايج اين تحقيق، كشاورزان داراي اراضي يك جا و متمركز از نظر پايداري اقتصادي و پايداري كل، داراي وضعيت مطلوب تري بودند. مقايسه شاخص هاي مديريتي نيز نشان داد كه زيرشاخص مديريت اگرواكولوژيك بيش ترين اهميـت را در بـين زيرشاخص‌هاي اكولوژيك داشت و در بين زيرشاخص‌هاي اجتماعي نيـز مشاركت روستايي داراي اهميت بيش تري بود. همچنين زيرشاخص حاشيه سود ناخالص نيز در بين زيرشاخص‌هاي اقتصادي وزن نسبي بيش تري را دارا بود.نتيجه‌گيري: نتايج اين تحقيق نشان داد كه شركت در كلاس‌هاي ترويجي در پايداري كشت برنج تاثير مستقيم و معني‌داري داشت و علاوه بر اين، كشاورزاني كه از عمليـات مـديريت اگرواكولوژيـك بهره برده اند، در سـطح پايداري مطلوب‌تري قرار داشتند. بنابراين، پيشنهاد مي‌شود خدمات حمايتي و مهارت‌هاي عمليات پايدارمحور در بين كشاورزان تقويت شود و استفاده بيش تر از عمليات مديريت اگرواكولوژيك در سطح مزرعه تشويق و ترويج شود. همچنين، نتايج مطالعه حاضر نشان داد كه كشاورزاني كه داراي اراضي يك جا و متمركزي بودند، از نظر پايداري اقتصادي و پايداري كل وضعيت مطلوب‌تري داشتند. بنابراين حركت به سوي اندازه‌هاي بزرگ تر مزرعه مي‌تواند تاثير مثبت بر پايداري كشت برنج داشته باشد.