اثر تاريخ كاشت و كودهاي نيتروژن و روي بر صفات فنولوژيك، عملكرد و كيفيت دانه گندم در شرايط اقليمي اهواز

مقدمه: عملكرد گندم آبي در استان خوزستان با پتانسيل توليد آن فاصله دارد، اما به نظر مي رسد كه با مديريت هاي به زراعي صحيح مي توان اثرات محيطي را به گونه اي جهت دهي كرد و عملكرد گندم را افزايش داد. در اين زمينه، مديريت تاريخ كاشت و عناصر غذايي از اهميت زيادي برخوردار است. با اين حال، استفاده كم و يا بيش از حد از نيتروژن باعث كاهش عملكرد دانه در شرايط دماي بالا مي شود و علاوه بر اين، استفاده زياد از نيتروژن مي تواند سبب آلودگي زيست محيطي شود. به اين ترتيب، تعيين دقيق سطح مطلوب نيتروژن براي تاريخ هاي كاشت متفاوت ضروري است. هدف از اجراي اين آزمايش، مطالعه اثر تاريخ كاشت و كاربرد كودهاي نيتروژن و روي بر رشد و عملكرد گندم بود.مواد و روش ها: به منظور بررسي اثر تاريخ هاي كاشت و كاربرد كودهاي نيتروژن و روي بر رشد و توليد دانه گندم (رقم چمران)، آزمايشي در سال زراعي 98-1397 در مزرعه تحقيقاتي دانشگاه كشاورزي خوزستان اجرا شد. آزمايش به صورت كرت‌هاي دوبار خرد شده در قالب طرح پايه بلوك‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار اجرا شد. تاريخ كاشت در سه سطح (اول آذر، 20 آذر و 10 دي) در كرت هاي اصلي، نيتروژن در چهار سطح (صفر، 75، 150 و 225 كيلوگرم در هكتار) در كرت هاي فرعي و روي در سه سطح (صفر، 10 و 20 كيلوگرم در هكتار) در كرت هاي فرعي فرعي قرار گرفتند. صفات ارزيابي شده شامل وزن دانه، تعداد دانه در واحد سطح، تعداد روز از كاشت تا گرده افشاني، تعداد روز از گرده افشاني تا رسيدگي، عملكرد دانه، درصد پروتئين دانه، ميزان روي دانه، سرعت تجمع پروتئين دانه، سرعت پر شدن دانه و طول دوره پرشدن دانه بود.يافته هاي تحقيق: نتايج تجزيه واريانس داده ها نشان داد كه اثر سه جانبه تاريخ كاشت × نيتروژن × روي بر تمامي صفات مورد مطالعه، به جز تعداد دانه در واحد سطح كه فقط تحت تاثير سطوح نيتروژن قرار گرفت، در سطح احتمال يك درصد معني دار بود. بيش ترين عملكرد دانه گندم (7486 كيلوگرم در هكتار) متعلق به تاريخ كاشت اول آذرماه و سطح دوم نيتروژن (75 كيلوگرم در هكتار) و روي (10 كيلوگرم در هكتار) بود. كاشت در 20 آذر و 10 دي به ترتيب باعث كاهش حدود 23 و 40 درصدي عملكرد دانه گندم شد. مصرف كودهاي شيميايي در تاريخ كاشت تاخيري تا حدودي سبب جبران كاهش عملكرد دانه شد، به طوري كه مصرف 75، 150 و 225 كيلوگرم نيتروژن در هكتار در تاريخ كاشت 20 آذر، به ترتيب موجب افزايش 44، 52 و 55 درصدي عملكرد دانه گندم شد. با تاخير كشت از اول آذر به 10 دي، سرعت پر شدن دانه و درصد پروتئين دانه به ترتيب 19 درصد و 25 درصد افزايش يافت، ولي مدت پر شدن دانه (28 درصد)، وزن دانه (20 درصد)، سرعت تجمع پروتئين (27 درصد)، عملكرد پروتئين (50 درصد) و محتواي روي دانه (3 درصد) كاهش يافت. بيش ترين سرعت پر شدن دانه (1.37 ميلي گرم در روز) و بالاترين محتواي پروتئين دانه (12.7 درصد) گندم در تاريخ كاشت 10 دي و با مصرف 150 كيلوگرم نيتروژن و 10 كيلوگرم روي به دست آمد. همچنين، بيش ترين طول دوره پرشدن دانه گندم (46.1 روز) در تاريخ كاشت اول (اول آذرماه) مشاهده شد، اما تفاوت معني داري بين سطوح مختلف نيتروژن و روي در اين زمينه وجود نداشت.نتيجه گيري: در مجموع نتايج اين آزمايش نشان داد كه براي جلوگيري از مواجهه گندم با دماهاي بالا طي دوره پر شدن دانه در منطقه مورد مطالعه، بهتر است كشت در اول آذرماه انجام شود. در كشت هاي تاخيري، استفاده از 150 كيلوگرم در هكتار نيتروژن و 10 كيلوگرم در هكتار روي مي تواند تا حدودي اثرات منفي دماي بالا را جبران كند. تأخير در كاشت به دليل تسريع دوره پر شدن دانه موجب افزايش محتواي پروتئين دانه شد، اما عملكرد كل پروتئين را كاهش داد كه نشان مي‌دهد عملكرد پروتئين (كيلوگرم در هكتار) بيش تر به عملكرد دانه وابسته است.