اثر محرك‌هاي اكسيني بر مورفولوژي ريشه و بيوسنتز گليسيريزين در اكوتيپ‌هاي شيرين‌بيان (Glycyrrhiza glabra L.)

شيرين بيان (Glycyrrhiza glabra L.) يكي از گياهان دارويي ارزشمند جهان است كه گليسيريزين، مهم‌ترين متابوليت تري‌ترپنوئيدي موجود در ريشه آن، در صنايع غذايي و داروسازي نوين كاربردهاي فراواني دارد. براي غلبه بر مشكلات جوانه‌زني بذرها، خطر انقراض گياه ناشي از برداشت بي‌رويه ريشه و سرعت كند بيوسنتز طبيعي متابوليت‌هاي ثانويه، توجه به كشت بافت ريشه اين گياه و كاربرد محرك‌ها جهت افزايش بيوسنتز گليسيريزين آن، ضروري است. در پژوهش حاضر، نرخ جوانه‌زني بذرهاي دو اكوتيپ شيرين‌بيان ايراني (كاشمر و جغتاي) و يك اكوتيپ عراقي در سطوح مختلف پيش‌تيمار اسيدسولفوريك ارزيابي شد. همچنين، تفاوت‌هاي مورفولوژيك و محتواي گليسيريزين ريشه‌ اكوتيپ‌ها در پاسخ به محرك‌هاي اكسيني IAA و NAA با غلظت‌هاي 0، 0.5، 1 و 1.5 ميلي‌گرم در ليتر، در محيط پايه MS ½ با استفاده از ريزنمونه ريشه بررسي گرديد. نتايج نشان داد كه حداكثر جوانه‌زني بذرهاي هر سه اكوتيپ، در پيش‌تيمار اسيدسولفوريك 98 درصد به‌مدت 40 دقيقه حاصل گرديد. اكوتيپ عراقي در شرايط شاهد و برخي سطوح هورموني (به‌ويژه NAA) از نظر كليه صفات به‌جز محتواي گليسيريزين در گروه برتر آماري قرار داشت. در اكوتيپ‌هاي ايراني، كاربرد محرك‌هاي اكسيني صفات ريشه و محتواي گليسيريزين را به‌طور معني‌دار بهبود بخشيد. اكوتيپ كاشمر با دريافت 0.5 ميلي‌گرم در ليتر IAA قطورترين ريشه‌ها و در سطوح متوسط و بالاي NAA و IAA ريشه‌هايي با وزن خشك بالا (به‌ترتيب 5.8 و 5.4 ميلي‌گرم) توليد نمود. اكوتيپ جغتاي نيز با كاربرد 1.5 و 0.5 ميلي‌گرم IAA و NAA ريشه‌هايي وزين (به‌ترتيب 100 و 79 ميلي‌گرم) توليد نمود. در مجموع، كاربرد سطوح متوسط و بالاي هر يك از هورمون‌هاي IAA و NAA (1 و 1.5 ميلي‌گرم در ليتر)، بالاترين بازدهي توليد گليسيريزين (به‌ترتيب 8.82 و7.83 ميكروگرم در گرم ماده خشك) در ريشه‌ اكوتيپ كاشمر را در پي داشت. بنابراين، گزينش اكوتيپ مناسب و كاربرد محرك‌هاي اكسيني مي‌تواند توليد درون شيشه‌اي ريشه و محتوي گليسيريزين را در گياه شيرين بيان افزايش دهد.