كاربرد لايه پنهان در توسعه گره‌چيني بر مبناي مستندات تاريخي در ايران

گره‌ها يكي از پيچيده‌ترين الگوهاي هندسي هستند كه در دوران اسلامي بسيار توسعه يافتند و معماران ايراني سهم عمده‌اي در توسعه آن داشتند. يكي از مسايل مهم در مطالعه گره‌ها روش‌شناسي توليد گره‌ها هست. بر اساس اسناد مكتوب منتشر شده از استادان سنتي اين هنر چنين برداشت مي‌شود كه روش توليد گره‌ها در معماري ايران مبتني بر روش فلكي بوده است. اما بررسي اسناد تاريخي نشان مي‌دهد، روش چندضلعي‌ها در توسعه گره‌ها در معماري ايراني نقش داشته است. اين پژوهش با روش توصيفي-تحليلي و استدلالي براي شناسايي ساختار و روش‌شناسي‌هاي طراحي گره‌ها با روش جمع‌آوري اطلاعات به طريق كتابخانه‌اي و ميداني در پي پاسخ به اين پرسش‌ها است: 1) مستندات تاريخي نشان‌دهنده كاربرد فن چندضلعي براي توليد گره‌ها در هنر و معماري ايران كدامند؟ 2) سير كاربرد فن چندضلعي در توسعه گره‌ها در معماري ايران چگونه بوده است؟ 3) چرا با وجود فن چندضلعي، استادان ايراني روش ترسيم فلكي را در كتاب‌هاي خود معرفي كرده‌اند؟ مدارك مورد استناد در اين پژوهش علاوه بر طومار برجاي مانده، دربردارنده كاربرد فن چندضلعي در گره‌هاي برخي بناها نيز است. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد: تاريخ توسعه گره‌ها وابسته به فن چندضلعي‌ بوده است و موزاييك‌كاري‌ها در ابتدا، به‌صورت ساده بوده است و در ادامه، توسعه يافتند و پيچيده‌تر و متنوع‌تر شده‌اند. در اين توسعه خود گره‌ها نيز به‌عنوان در موزاييك‌كاري مولد پايه به‌كار گرفته شده‌اند و در تركيب با گره پيلي بروز يافته‌اند. هم‌چنين، با خردكردن موزاييك‌كاري پايه در آلت‌هاي گره‌اصلي، شاه‌گره‌ها به‌وجود آمدند كه با استفاده از فن چند‌ضلعي گره‌ ديگري با مقياس كوچك‌تر در داخل گره اصلي نقش بسته‌ است. به‌نظر مي‌رسد كاربرد روش فلكي براي طراحي و توسعه گره‌ها نبوده، بلكه براي پياده‌سازي گره در زمينه‌هاي مختلف بوده باشد.