پيكرگرداني و بن‌مايه‌‌هاي اسطوره‌‌اي آن در افسانه‌‌هاي خراسان (با تكيه بر چهار جلد از مجموعۀ ده جلدي)

پيكرگرداني يكي از مضامين پركاربرد قصه‏‌هاي عامه است كه به تغيير شكل ظاهري، اساس هستي و هويت قانونمند شخص يا چيزي با استفاده از نيرويي ماوراءالطبيعي دلالت دارد. اشكال گوناگون پيكرگرداني و دلالت‏‌هاي معنايي آن، در تفكر اسطوره‏اي بشر ريشه دارد. از اين روي، در مقالۀ حاضر، برمبناي روش توصيفي ـ تحليلي و منابع اسطوره‌‏شناسي ابتدا پيكرگرداني‏‌هاي چهار جلد از مجموعه ده جلدي افسانه‌‏هاي خراسان استخراج و دسته‏‌بندي شده ‏است. سپس ارتباط هر نوع از پيكرگرداني‌‏ها با بن‏مايه‌‏هاي اسطوره‏‌اي مورد واكاوي قرار گرفته ‏است. نتيجۀ اين بررسي نشان مي‏‌دهد كه در 79 قصۀ بررسي‌شده، 165 مورد پيكرگرداني وجود داشت كه كاركرد‏هاي اسطوره‏‌اي حيواناتي چون مار، شير، كبوتر، خروس، آهو و غيره به شكلي نمادين در پيكرگرداني حيوانات سخنگو تجلي يافته ‏است. همچنين، دگرديسي اشيا به انسان در قصه‏‌هاي عامۀ خراسان مي‏‌تواند بازتابي از تفكر اسطوره‏‌اي جاندارپنداري يا آنيميسم باشد. بن‏مايۀ اسطوره‌‏اي جاودانگي و گياه‏‌تباري انسان در دگريسي انسان به گياهاني چون هندوانه و ني، انار، نارنج و غيره انعكاس يافته ‏است. دگرديسي ديو و پري به صورت انسان و موجودات ديگر حاكي از نفوذ باورهاي اساطيري ايرانيان درمورد اهريمني بودن آن‌هاست.