پيشينه، سير دگرگوني و كاربرد يك‌ضرب‌المثل: «مثل چنبر دف حلقه‌به‌گوش»

يكي از نمودهاي هر فرهنگي ادبيات عاميانۀ آن است و يكي از كهن‌ترين ‌نمونه‌هاي ادبيات عاميانه، مَثل است. مَثل‌ها دربردارندۀ تفكرات، جهان‌بيني و آداب‌ورسوم هرقوم و ملتي هستند. ريشۀ پيدايش آنان به‌طور قطع معلوم نيست، اما مردمان در طول زمان مَثَلي را كه محصول يك ‌واقعه، افسانه، اسطوره، شعر و... است برمي‌گزينند و مطابق با ذوق و پسند خود آن را دگرگون‌ مي‌سازند. «مثل چنبر دف حلقه‌به‌گوش» از ضرب‌المَثل‌هايي است كه در كتاب‌هاي مربوط به امثال ضبط‌شده و در اين ‌پژوهش به‌دنبال‌ پيشينه، سير دگرگوني و كاربرد آن هستيم. با روش توصيفي ـ تحليلي و كاربست مطالعات كتابخانه‌اي ابتدا زمينه‌هاي پيدايش مَثل را بررسي‌كرديم و سپس پيشينۀ آن را كاويديم و پس‌ از آن سير كاربردش را در متون گوناگون تا عصر حاضر جست‌وجوكرديم و درنهايت دريافتيم كه پيشينۀ اين ‌مَثل حداقل به سدۀ ششم هجري بازمي‌گردد و در متون شعر بروز يافته است. گمان است كه تا سدۀ ششم مَثَلي رايج ‌بوده كه به شعر شاعران اين ‌سده وارد شده و يا از شعر شاعران اين ‌دوره  ـ خصوصاً خاقاني شرواني ـ به ادبيات عاميانه آمده و غالباً بر مضمون بنده‌ و خدوم بودن دف، در جايگاه لفظ مستعار تكيه ‌داشته و رفته‌رفته با دگرديسي شرايط اجتماعي در عصر حاضر و تغيير نگاه عمومي نسبت به موسيقي و ساز دف به سوي ورافتادگي پيش ‌رفته ‌است.