تحليل تأثير ذهنيت عامه نسبت به اصالت نژادي در حكمراني غزنويان و سلجوقيان

در انديشه‌هاي سياسي ـ اجتماعي ايرانيان از اعصار بسيار كهن اين باور غلبه داشته است كه شاه و خاندان پادشاهي صاحبان فرّه ايزدي‌اند. اين باور بر اثر گذشت زمان در قرون متمادي، جنبه‌اي از روح قومي ايرانيان را به اين صورت شكل داده ‌است كه براي كسب مقام فرمانروايي لايق‌ترين كس آن است كه از خاندان شاهي و نژادۀ ايراني باشد. در چنين فضاي انديشگاني، خاندان‌هايي كه قصد حكومت در ايران، حتي در سطح غيرملي و محلي داشتند، بايد از اهليت و مشروعيت قومي بهره‌مند مي‌بودند؛ در غير اين‌ صورت مورد پذيرش اذهان عامه قرار نمي‌گرفتند. در اين جستار با كمك نظريۀ تاريخ ذهنيت عامه، كه به تأثير پندارهاي عامه بر كردارهاي حكام مي‌پردازد، به روش توصيفي ـ تحليلي، تأثير جهان‏‌بيني ايراني و نگرش آنان نسبت به نقش اصالت نسب در مشروعيت حكومت در ذهن و زبان سلاطين غزنوي و سلجوقي، كه متقارن با ظهور شاهنامه و رواج حماسه‌هاي ملي است، نشان داده شد. از نتايج تحقيق بر‌مي‌آيد كه اين التباس و مماثلت و تشابه حكام انيراني (ترك و عرب) به قهرمانان حماسۀ ملي ايران، متأثر و ملهم از ذهنيت عمومي و روح زمانه جعل ‌شده‌ است و سلاطين غزنوي و سلجوقي با مصادره به مطلوب داستان‏‌ها و قهرمانان اساطيري ـ حماسي ايراني از حافظه بومي و جمعي ايرانيان براي مقبوليت و مشروعيت حكمراني خود بهره مي‌‏بردند و در اين ميان محوريت شاهنامه و روايات آن كاملاً آشكار است.