بررسي تحليلي و خاستگاه‌شناسي بُرگِ/ ماسك‌هاي نمادين در فرهنگ و ادبيات كهن ايران

هدف اين مقاله بررسي جنبه‌هاي رمزگاني بُرگِ/ماسك‌هاي آييني ايران، با رويكرد كهن‌الگويي است. بُرگ/ماسك‌ها همواره در فرهنگ نمايشي مردم ايران، داراي جايگاهي گوناگون، گاهي متضاد، نافذ و معناگرا بوده و در مناسبت‌هاي متفاوتِ مناسكِ آييني، مورد بهره‌برداري نمادين، تزييني، طبيعي و گاهي تفريحي قرار مي‌گرفته است. بُرگِ‌ها به مرور زمان به‌عنوان امكانات صحنه، در نقش‌آفريني‌هاي نمادينِ فرهنگ‌ِ مردم، مهم و اثرگذار بوده‌اند. فرهنگ و ادب ايران براي هر يك از تفاوت‌ها و تمايزهاي فرهنگيِ عناصر نمادين، دلايل و بيانيه‌هايي ويژه دارد. داستان‌ها و حاشيه‌هاي مربوط به بُرگِ/ماسك‌ها، اين فرايند را روشن‌تر مي‌سازد. بُرگ/ماسك‌ها برپايۀ داستان‌هاي مربوط به كاراكترهاي كهن (شفاهي يا مكتوب) در فرهنگ مردم، از كاركردهاي گوناگون نمايشي، سياسي، كمدي، فرهنگي، اجتماعي و گاهي نيز اقتصادي برخوردارند. نتايج نشان مي‌دهد كه برگ‌ها در فرهنگ و زبان ايران، به بُركِ، بُركا، بورگ، يا بُرگِه مشهورند و با هم‌نشيني كلاغ، در آيين‌هاي بومي و مذهبي هفت‌گانۀ اسطورۀ ميترا، مفهومي نمادين پيدا كرده‌اند. ريشۀ باستاني بُركِ/ماسك، يا بُرگِ در فرهنگ و ادبيات ايران، به هزارۀ سوم پيش از ميلاد مربوط مي‌شود. در حال حاضر نيز مردم جنوب ايران، افغان‌ها، اعراب، ارمن‌ها و ديگر اقوام غيرايراني آن ‌را مورد استفاده قرار مي‌دهند و در پاره‌اي از موارد متأثر از فرهنگ و زبانِ عربي آن را برقِع مي‌گويند. ارمنيان نيز آييني نمايشي با عنوان باريگِندان دارند كه پژوهشگران ارمن‌شناس هنر به آن جشن بالماسكه مي‌گويند. بُرگِ‌هاي ايراني به تناسب آيين‌ها، فصل‌ها و فرهنگ‌ها، نمود سمبليك يا نشانه‌اي و تمثيلي پيدا كرده‌اند. روش اين پژوهش، كتابخانه‌اي ـ اسنادي و ميداني (مشاهدۀ مشاركتي نگارنده در ميدانِ پژوهش) است.