ارزيابي واكنش لاين‌‌ها و هيبريدهاي سورگوم علوفه‌‌اي به بيماري لكه برگي

مقدمه: بيماري لكه برگي سورگوم ‏‎(Target leaf spot)‎‏ كه عامل آن گونه قارچي Bipolaris sorghicola است، يكي از بيماري هاي برگي مهم در سورگوم به ‏شمار مي رود و چنانچه قبل از گلدهي ايجاد شود، مي تواند منجر به خسارت و كاهش ‏بيش از 50 درصدي عملكرد دانه شود‎. اين بيماري در ايران نيز ‏داراي اهميت زيادي است و معمولاً در اغلب مناطق مرطوب كشور كه گياه سورگوم كشت ‏مي‎شود، وجود دارد. با توجه به اينكه تحقيقات انجام شده در كشور روي عوامل بيماري زاي لكه برگي در سورگوم و به ويژه در زمينه مقاومت ارقام سورگوم به عوامل لكه برگي بسيار اندك است،از اين رو  انجام تحقيقات در اين زمينه ضروري به نظر مي رسد. بر اين اساس، تحقيق حاضر با هدف ارزيابي واكنش ژنوتيپ هاي مختلف سورگوم به بيماري لكه برگي انجام شد. از ژنوتيپ هاي مقاوم شناسايي شده در اين تحقيق مي توان جهت انتقال صفات مطلوب به گياه ميزبان در برنامه‏ هاي به نژادي آينده استفاده كرد.مواد و روش ها: به منظور ارزيابي واكنش ژنوتيپ هاي مختلف سورگوم علوفه اي به بيماري هاي لكه برگي، 25 ژنوتيپ سورگوم شامل 10 هيبريد تجاري و 15 لاين اميدبخش در قالب طرح بلوك هاي كامل تصادفي با سه تكرار در دو منطقه كرج و گرگان مورد ارزيابي قرار گرفتند. آلودگي مصنوعي ژنوتيپ ها در مزرعه با مخلوطي از چند جدايه بيماري زاي قارچ عامل بيماري طي دو مرحله انجام شد. مرحله اول، با روش تزريق سوسپانسيون اسپور (۳ ميلي ليتر در هر حلقه) با استفاده از سرنگ در مرحله سه تا چهار برگي، و مرحله دوم، با روش بازوكا با قرار دادن ۲-۳ دانه سورگوم آغشته به قارچ در مرحله شش تا هشت برگي، انجام شد. جهت ارزيابي واكنش ژنوتيپ ها و پيشرفت بيماري، صفاتي مانند درصد بوته هاي آلوده (DI%) و شدت بيماري روي هر گياه (DS%) دو هفته پس از آخرين مايه زني يادداشت برداري شد. علاوه بر آزمايش مزرعه اي، واكنش ژنوتيپ ها به بيماري در يك آزمايش گلخانه اي در قالب طرح كاملاً تصادفي با سه تكرار مورد بررسي قرار گرفت.يافته هاي تحقيق: نتايج اين آزمايش نشان داد كه تفاوت معني داري بين ژنوتيپ هاي سورگوم مورد مطالعه از نظر مقاومت يا حساسيت به بيماري وجود داشت. بررسي شدت بيماري ژنوتيپ ها نشان داد كه شدت بيماري لاين ها و هيبريدهاي مورد آزمايش در منطقه كرج از 0.7 تا 51.7 درصد و در منطقه گرگان از 1.7 و 66.3 درصد متغيير بود. هيبريد شماره 8 (FGCS110) با شدت بيماري 0.7 و 1.7 درصد به ترتيب در منطقه كرج و گرگان، كم ترين ميزان شدت بيماري را نشان داد و به عنوان مقاوم ‌ترين ژنوتيپ در هر دو منطقه شناخته شد و در مقابل، لاين شماره 2 (FGS109) با شدت بيماري 51.7 و 66.3 درصد به ترتيب در منطقه كرج و گرگان، حساس ترين ژنوتيپ به بيماري بود. علاوه بر اين، بين مناطق مورد مطالعه نيز تفاوت آماري معني داري از نظر شدت بيماري كليه ژنوتيپ ها مشاهده شد، به طوري كه شدت بيماري ثبت شده در منطقه گرگان  نسبت به كرج بيش تر بود. همچنين، همبستگي  مثبت و معني داري (r = +0.74** ) بين شدت بيماري و درصد آلودگي ارزيابي شده در ژنوتيپ هاي مختلف سورگوم در دو منطقه مورد مطالعه وجود داشت. نتايج آزمون گلخانه اي نيز نتايج آزمون مزرعه اي را تاييد كرد.نتيجه گيري: نتايج اين تحقيق منجر به شناسايي ژنوتيپ هاي مقاوم و نيمه مقاوم به بيماري لكه برگي در بين مواد ژنتيكي مورد مطالعه شد كه مي‌توان از آنها در برنامه هاي به نژادي آينده استفاده كرد. نتايج به دست آمده از منطقه كرج نشان داد كه ژنوتيپ شماره 8 (هيبريد خارجي FGCS110) واكنش بسيار مقاوم، لاين شماره 13 و هيبريدهاي خارجي شماره 1، 6، 7 و 10 واكنش مقاوم و تعداد 11 لاين به همراه يك هيبريد خارجي نيز واكنش نيمه مقاوم به بيماري را نشان دادند. در مقابل در منطقه گرگان، هيبريدهاي شماره 7، 8 و 10 از گروه هيبريدهاي خارجي، واكنش مقاوم و هفت لاين و پنج هيبريد خارجي نيز واكنش نيمه مقاوم به بيماري داشتند و در هيچ يك از لاين هاي مورد مطالعه در اين منطقه واكنش مقاومت مشاهده نشد.