انواع و مراتب عشق: بررسي مقايسه‌اي ديدگاه آگوستين و احمد غزالي

انواع عشق از دغدغه‌هاي غزالي و آگوستين است كه بررسي آن گامي در عشق‌پژوهي است كه با روش‌هاي توصيفي و مقايسه‌اي بررسي شده ‌است. يافته‌ها نشان داد اين ‌دو، عشق را از منابع معرفت به ‌شمار آورده و متعلق به ‌حقيقت و غيرحقيقت (خدا و غيرخدا) دانسته‌اند. آگوستين عشق به ‌حقيقت و هر چيزي در امتداد حقيقت را عشق به ‌خدا مي‌داند، اما عشق به غيرحقيقت، به ‌جز عشق‌هاي هم‌راستا با عشق الاهي، را مردود مي‌داند. در ديد آگوستين، عشق به‌ غيرحقيقت به ‌دو نوعِ معطوف به خدا مانند عشق به ‌همسايه و خود (نامساوي با خودپرستي) و غيرمعطوف به‌ خدا تقسيم مي‌شود. غزالي انواع عشق (الاهي و انساني) را به ‌مثابه عشق به ‌حقيقت و فاقد قبله مي‌داند و آن را به حقيقي، مجازي، مقبول و مردود تقسيم نمي‌كند. هر دو ضمن باور به اصالت عشق به ‌حقيقت در نحوه آن اختلاف نظر دارند؛ غزالي، برخلاف آگوستين، مجاز را جزئي از حقيقت بلكه از عشق الاهي و امري تشكيكي مي‌داند. در جريان عشق در هستي، آگوستين عشق را در درون انسان، داراي حيث التفاتي، جزء وظايف انسان، موجب سعادت، جزء توصيه‌هاي اوليا و كسبي مي‌داند، و غزالي آن ‌را در درون و بيرون، فاقد حيث التفاتي و فطري برمي‌شمرد. نيز غزالي خدا را عاشق و آموزگار نخستين عشق معرفي مي‌كند. از ديد آگوستين، فقدان عشق به‌ خير يا ترسِ از دست دادن، توجيه‌كننده آن است. نيز عشق به فضيلت مشروط به دوري از خودخواهي، عُجب، اميال گناه‌آلود، اراده جاه‌طلبانه و حاكميت غرور انسان است، اما غزالي فضيلت را مساوي علم (واصل به ساحل درياي عشق) و معرفت را استغراق در درياي عشق مي‌داند.