راه‌كارهاي مديريت خطر فرونشست زمين در دشت سيدان- فاروق استان فارس با روي‌كرد نيروي محرك-فشار-وضعيت-اثر-پاسخ

يكي از خطرهاي مهم طبيعي، فرونشست زمين است. اين پديده در ايران، با توجه به استخراج بي رويه ي منابع آب زيرزميني به وفور مشاهده شده و متأسفانه مناطق بيش­تري در معرض آن قرار مي گيرند. ابزار DPSIR يا چارچوب نيروي محرك- فشار- وضعيت- اثر- پاسخ، ابزاري است كه از روش رابطه‌هاي علت و معلولي ميان فعاليت‌هاي انساني و محيط‌زيست به توصيف مشكلات محيط‌زيستي مي‌پردازد. اين چارچوب، زمينه‌اي را فراهم مي‌كند تا انواع شاخص‌هاي متفاوت با يكديگر تركيب شوند و نه تنها آثار محيط‌زيستي بلكه آثار اقتصادي و اجتماعي ناشي از از تغييرات در وضعيت زيست بوم ها را نيز در نظر مي‌گيرد. هدف اين پژوهش آن است كه با استفاده از ابزار DPSIR، رابطه‌هاي علت و معلولي را براي مهم‌ترين مسائل و مشكلات خطر پديده ي فرونشست زمين در يكي از دشت هاي مهم و بحراني استان فارس (سيدان- فاروق) را بررسي و مناسب‌ترين پاسخ‌هاي مديريتي و غير مديريتي را براي بهبود وضعيت فعلي ارائه نمايد.مواد و روش‌هاابتدا مشكلات دشت سيدان- فاروق مبتني بر مطالعات كتابخانه‌اي، پرسش از كارشناسان و مراجعه به منطقه تعيين و بر همين اساس راه‌بردهاي احتمالي مشخص شد. سپس از ابزار DPSIR،  به منظور شناسايي تحليل رابطه‌هاي علت و معلولي بين عامل‌هايي كه تعيين‌كننده‌ي مشخصه‌هاي تأثيرگذار بر فرونشست زمين در دشت هستند استفاده و جدول DPSIR براي خطر فرونشست زمين در اين دشت تهيه شد. به منظور اولويت‌بندي و تعيين اهميت مشكلات، فشارها و راه‌بردهاي مديريتي دشت از پرسش‌نامه با طيف ليكرت به عنوان ابزار سنجش استفاده و از 40 كارشناس خبره نظرسنجي شد. براي رتبه‌بندي گويه‌ها از آزمون فريدمن و براي بررسي پايايي پرسش‌نامه از روش آلفاي كرونباخ با كاربرد نرم­افزار SPSS نسخه ي 22 استفاده شد. سپس از آزمون فريدمن براي تجزيه ي واريانس دوطرفه از روش رتبه‌بندي و هم­چنين مقايسه ي ميانگين رتبه‌بندي گروه‌هاي مختلف با كاربرد نرم‌افزار SPSS انجام شد.نتايج و بحثرتبه‌بندي گويه‌هاي مؤلفه ي نيروي محرك در دشت سيدان- فاروق استان فارس نشان داد اندازه‌ي ميانگين رتبه‌ها از 1/86 تا 4/45 متغير است. رتبه‌بندي گويه‌ها نشان‌دهنده ي تفاوت معني‌دار گويه‌هاي مؤلفه ي نيروي محرك است، به‌طوري كه گويه ي جمعيت با ميانگين رتبه ي 4/45 و گويه ي توسعه ي صنايع با ميانگين رتبه ي 1/86، به­ ترتيب امتياز رتبه ي اول و پنجم را گرفتند. ازاين‌رو در دشت سيدان- فاروق در مؤلفه ي نيروي محرك، در تشديد خطر فرونشست زمين عامل‌هاي جمعيت، توسعه ي كشاورزي، توسعه ي باغ‌ها، تغيير اقليم و توسعه ي صنايع، به ترتيب بيش­ترين اولويت را داشتند. اندازه‌ي ميانگين رتبه‌هاي مؤلفه ي فشار، از 1/25 تا 5/40 متغير بود. تفاوت معني‌داري در رتبه‌بندي گويه‌هاي مؤلفه ي فشار نشان داده شد، به‌طوري­كه گويه ي برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش كشاورزي با ميانگين رتبه ي 5/40 و هم­چنين گويه ي برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش خانگي با ميانگين رتبه ي 1/25، به ترتيب امتياز رتبه ي اول و ششم را گرفتند. ازاين‌رو در دشت سيدان-فاروق در مؤلفه ي فشار، در تشديد خطر فرونشست زمين، عامل‌هاي برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش كشاورزي، رعايت نكردن حقابه ي زيست محيطي آبخوان، كاهش بارندگي، برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش باغ‌ها، برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش صنايع و برداشت از سفره ي آب زيرزميني در بخش خانگي، به ترتيب بيش­ترين اولويت را داشتند. اندازه‌ي ميانگين رتبه ها در مؤلفه ي پاسخ، از 2/35 تا 5/75 متغير است. رتبه بندي در گويه‌هاي مؤلفه ي پاسخ نيز، نشان‌دهنده ي تفاوت معني‌دار است، به طوري كه گويه ي افزايش راندمان آبياري با ميانگين رتبه ي 5/75 و هم­چنين گويه ي تغذيه ي نقطه اي آب در دشت با ميانگين رتبه ي 2/35، به ترتيب امتياز رتبه ي اول و ششم را گرفتند. بنابراين در مؤلفه‌ي پاسخ، در كاهش خطر فرونشست زمين در اين دشت، به ترتيب عامل‌هاي‌ افزايش راندمان آبياري، تغيير الگوي كشت، كنترل برداشت چاه هاي مجاز، عمليات آبخوان­داري، انسداد چاه هاي غير مجاز، اقدام‌هاي فرهنگي و تغذيه ي نقطه اي آب در دشت، بيش­ترين اولويت را داشتند.نتيجه گيري و پيشنهادهابر منابع آبي دشت سيدان-فاروق پنج نيروي محرك (D)، باعث ايجاد شش فشار (P) شده‌اند كه برداشت از سفره­ي آب زيرزميني در بخش كشاورزي و رعايت نكردن حقابه ي زيست محيطي آبخوان، مهم ترين آن ها بودند. فشارها به‌ نوبه ي خود باعث ايجاد وضعيت (S) نابسامان (افت سطح سفره) در اين دشت شده‌اند. اين وضعيت داراي دو اثر (I) نامطلوب از بين رفتن زمين‌ها و آبخوان است. براي بهبود وضعيت‌، هفت پاسخ مديريتي (R) ارائه شد كه افزايش راندمان آبياري و تغيير الگوي كشت، مهم ترين آن ها بودند. در شرايط فعلي، امكان توقف فشارها ميسر نيست؛ اما تعديل و اصلاح آن ها بايد به صورت ويژه مد نظر برنامه ريزان و مديران قرار گيرد. شايان ذكر است در صورتي كه اقدام به اصلاح اين موارد نشود هم­چنان فشارها (P) وجود دارد و منجر به شرايطي بحراني تر از وضعيت (S) موجود و در نهايت، اثر (I) آن، از بين رفتن زمين‌ها، آبخوان ها و نابودي بيش از پيش منابع آب و خاك اين دشت خواهد شد. با توجه به اين كه ساختار اجرايي مديريت منابع‌طبيعي كشور بيش­تر منطبق بر مؤلفه هاي فشار (P) و وضعيت (S) است؛ پيشنهاد مي شود به شكل كاربردي و عملياتي نسبت به تدوين پاسخ هاي مناسب (R)، اقدام شود. همچنين ضروري است به روي‌كرد پيشگيرانه در كاهش خطر فرونشست زمين توجه جدي شود؛ زيرا متأسفانه در كشور به اين مهم توجه نشده‌است. بنابراين پيشنهاد مي شود روي‌كرد پيشگيرانه اي مد نظر و اجرا قرار گيرد كه نيروهاي محرك (D) را هم درك كند و هم مانع از اجراي سياست هايي شود كه آن سياست ها، سبب فشارها (P) شوند. به اين منظور لازم است در اين دشت سياست‌هاي مربوط به گويه هاي مؤلفه ي پاسخ، با‌جديت بيش­تري پيگيري شده و در برنامه‌ريزي‌ها و سياست‌گذاري‌‌هاي آينده مورد توجه بيش­تري قرار گيرند.