ارزيابي قابليت مراتع كوهستاني درميان خراسان جنوبي براي بهره‌‌برداري از پتانسيل زنبورداري

سابقه و هدف: يكي از رايج‌‌ترين كاركردهاي مراتع، زنبورداري است كه براي بهبود معيشت مرتعداران و مشاركت بهتر آنان در مديريت مراتع، مي‌‌تواند توسعه يابد. مطالعات بسياري در خصوص شناسايي گونه‌‌هاي جذاب براي زنبورداري انجام شده است؛ اما در مورد ارزيابي قابليت مراتع براي زنبورداري، تحقيقات كمتري صورت گرفته است. از اينرو، پژوهش حاضر با هدف ارزيابي قابليت مراتع كوهستاني درميان خراسان جنوبي براي زنبورداري، انجام شد. مواد و روش ها: براي اين منظور، بر مبناي مقادير معيارها و شاخص‌‌هاي اكولوژيكي، اقتصادي، اجتماعي و محيط‌‌زيستي، شايستگي مراتع براي زنبورداري مشخص گرديد. شاخص‌‌هاي اكولوژيكي، با آماربرداري از پوشش گياهي در داخل 60 پلات دو متر مربعي مستقر در امتداد ترانسكت‌‌هاي 200 متري، محاسبه گرديد. اطلاعات اقليمي نيز از نزديك‌‌ترين ايستگاه هواشناسي، تهيه شد. فاصله از منابع آبي، فاصله از جاده و كلاس‌‌هاي مختلف شيب اراضي نيز به‌‌عنوان شاخص‌‌هاي محيطي، مد نظر قرار گرفت. محدوديت‌‌ها و پتانسيل‌‌هاي منطقه نيز براي بهره‌‌برداري از پتانسيل زنبورداري، از ديدگاه بهره‌‌برداران و كارشناسان، با طراحي مجموعه سئوالات، در قالب طيف ليكرت ارزيابي شد. از تلفيق نقشه‌‌ها در محيط GIS و بر مبناي رويكرد عامل محدوده كننده فائو (روش رايج تعيين شايستگي ‌مرتع)، نقشه نهايي شايستگي براي بهره‌برداري از پتانسيل زنبورداري بر اساس درجات شايستگي خوب (S1)، متوسط (S2)، كم (S3) و غيرشايسته (N) تهيه گرديد. نتايج: با توجه به بررسي ليست گونه هاي گياهي مراتع درميان، تعداد 85 گونه در مراتع منطقه پراكنش دارد كه 65 گونه به‌‌عنوان گونه‌‌هاي جذاب براي زنبورعسل شناسايي شد. گياهان با كلاس جذابيت III و II، به‌‌ترتيب با 42.8 و 30.2 درصد، بيشترين حضور را در تركيب گياهي دارند و در همه تيپ‌‌هاي گياهي، سهم گياهان كلاسI، اندك بود. بيشترين گونه‌‌ها، متعلق به خانواده‌‌هاي Asteraceae، Lamiaceae و Leguminosa بود. بر مبناي نتايج، 7661.8 هكتار (56.1 درصد) از مساحت مراتع منطقه، در طبقه شايستگي متوسط (S2)، 274.9 هكتار (2.0 درصد) در طبقه شايستگي كم (S3) و 5717.4 هكتار (41.9 درصد) در طبقه غير شايسته (N) قرار دارد. دما و رطوبت نسبي در ارتفاعات منطقه، شاخص جذابيت گونه‌‌هاي گياهي توأم با رطوبت در پايين دست منطقه و مشكلات فرهنگي- اجتماعي نظير؛ كمبود و يا نبود دانش مرتبط با زنبورداري؛ از عوامل محدود كننده شايستگي اراضي، براي زنبورداري مي‌‌باشند. تركيب گياهي، سرعت باد و در برخي تيپ‌‌هاي گياهي، دوره گلدهي طولاني و همچنين بازار خوب مصرف عسل، از عوامل افزايش‌‌‌ دهنده شايستگي و عامل پايداري اين حرفه در منطقه بود. نتيجه گيري: با توجه به اينكه عمده سطح مراتع (56.1 درصد)، شايستگي مطلوب (S2) از نظر زنبورداري دارند؛ پرورش زنبورعسل مي‌‌تواند به‌‌عنوان معيشت تكميلي جهت افزايش درآمد مرتعداران و بهبود وضعيت اقتصادي آنان، به‌‌كار رود. در اين خصوص، با برگزاري دوره‌‌هاي آموزشي و حمايت دولت جهت ارائه تسهيلات، انگيزه مرتعدران براي كاهش دام در قبال درآمد حاصل از زنبورداري، افزايش خواهد يافت.