ارتباط صفات مورفولوژيكي گياه دارويي Stachys inflata Benth با عوامل خاكي و توپوگرافي

سابقه و هدف: گونه گياهي پولك با نام علمي Stachys inflata Benth از تيره نعناعيان (Lamiaceae)، به عنوان يكي از گونه هاي مهم دارويي پركاربرد در بين مردم و صنايع بوده و از اندام هاي هوايي اين گياه به عنوان داروي ضد عفونت ريوي و التهابي استفاده مي شود. اين گونه پراكندگي وسيعي در جهان و بخصوص در نقاط مختلف كشور دارد. با توجه به پراكنش قابل توجه و نيز مهم بودن اين گونه از لحاظ دارويي ضروري است شرايط رشد گونه و عوامل موثر بر رشد آن مورد بررسي و ارزيابي قرار بگيرد. آگاهي از عوامل موثر بر ويژگي هاي رشدي اين گونه، مديريت اصولي و بهره برداري چند منظوره از مراتع را تسهيل مي بخشد. لذا تحقيق حاضر به منظور بررسي اثرگذاري عوامل خاكي و توپوگرافي بر صفات مورفولوژيكي گياه دارويي (S. inflata Benth) در مراتع شمال استان آذربايجان غربي انجام شد. مواد و روش ها: نمونه برداري و ثبت اطلاعات پوشش تاجي اين گونه گياهي در هشت سايت مرتعي در محدوده شهرستان هاي چايپاره و خوي در شمال استان آذربايجان غربي به روش سيستماتيك–تصادفي با استقرار 80 پلات در امتداد ترانسكت هاي خطي انجام شد. در هر يك از واحدهاي اكولوژيكي مذكور، براي هر كدام از پايه ها در ده پلات، پارامترهايي نظير درصد تاج پوشش گونه، طول ساقه گل دهنده، طول، عرض و مساحت برگ، طول و عرض تاج پوشش، ارتفاع گياه، عمق ريشه دواني، تعداد شاخه هاي اصلي، وزن خشك ريشه و وزن خشك برگ و ساقه اندازه گيري شد. عوامل توپوگرافيكي ارتفاع از سطح دريا، درصد شيب و جهت جغرافيايي دامنه براي هر سايت ثبت شد. همچنين در داخل پلات ها پارامترهاي درصد خاك لخت، درصد لاشبرگ و درصد سنگ و سنگ ريزه نيز تخمين زده شد. از هر يك از سايت ها در پنج نقطه از عمق صفر تا 20 سانتي متري نمونه خاك برداشت شد و براي اندازه گيري پارامترهاي خاكي به آزمايشگاه منتقل شد. تغييرات صفات مورفولوژيكي گونه پولك بر اثر عوامل خاكي و توپوگرافي، با استفاده از روش رج بندي آناليز افزونگي(RDA=Redundacy Detrended Analysis) و بررسي شباهت واحدهاي اكولوژيكي و صفات مختلف توسط تجزيه خوشه اي (CA=Clustering Analyses) انجام شد. نتايج: نتايج آناليز قوس گيري شده (DCA= Detrended Correspondence Analysis) بر روي ماتريس صفات گياهي نشان داد كه متوسط طول گراديان مولفه ها كمتر از سه است و لذا تغييرات اين صفات در بين سايت ها از روابط خطي پيروي مي كند. بر اين اساس نتايج استفاده از آناليز تطبيقي قوس‌گيري شده نشان داد كه اهميت محورها بر مبناي مقدار ويژه، از محور اول به دوم كاهش‌ مي يابد و در نتيجه سهم عمده تغييرات در صفات گياهي، مربوط به محور اول است. بررسي بارهاي عاملي موثر بر استخراج مولفه ها نشان مي دهد، محور اول به طور عمده برآيند ويژگي هاي شيميايي خاك و محور دوم برآيندي از ويژگي هاي توپوگرافي دامنه است. نتايج حاصل از رج بندي صفات گياهي به روش آناليز افزونگي با عوامل محيطي نشان داد كه طول تاج، عرض برگ و مساحت برگ كه در ربع اول محور مختصات واقع شده بيشتر تحت تاثير مستقيم پتاسيم و سديم خاك هستند. با توجه به اينكه بردار عمق ريشه با بردار شن منطبق هست، پس با افزايش ميزان شن رشد ريشه نيز افزايش معني دار مي يابد. ولي عمق ريشه و وزن خشك ريشه با سيلت، رس، درصد رطوبت اشباع، pH خاك و درصد آهك همبستگي منفي دارد. تراكم تاج پوشش، طول برگ و ارتفاع گياه با ارتفاع از سطح دريا و كربن آلي همبستگي مثبت و با سديم، پتاسيم و EC همبستگي منفي دارند. نتايج مربوط به همبستگي بين صفات نشان داد درصد تاج پوشش گونه پولك رابطه مستقيم معني دار با  وزن خشك برگ و ساقه، وزن خشك ريشه و تعداد شاخه و رابطه معكوس معني دار با طول ساقه گل دهنده دارد. نمودار خوشه بندي سايت ها بر حسب صفات، بيانگر تقسيم آن ها براساس تشابه صفات به مقدار فاصله منفي 7.5 و در پنج گروه مجزا مي باشد. دسته اول شامل سايت شماره يك (الهوردي كندي، اين سايت در طبقه ارتفاعي 1134 متر از سطح دريا قرا گرفته و تقريباً در پايين دست دامنه واقع شده است و بالاترين درصد پوشش پولك را دارد)، دسته دوم شامل سايت هاي شماره سه و چهار (سنگتلو و تكيه گاه حضرت ابوالفضل، اين دو سايت داراي گونه هايي با كلاس 1 مي باشد و شيب غالب در حدود 10 درصد دارند و گياه پولك در اين دو سايت بيشترين ارتفاع را دارند)، دسته سوم شامل سايت هاي شماره دو و پنج (چورس و چيركندي هست كه در اين سايت ها دامنه رو به جنوب غربي است و هر دو داراي گونه هايي با كلاس خوشخوراكي كلاس سه مي باشند)، دسته چهارم شامل سايت هاي شماره شش و هشت (سيه باز و قورول سفلي، كه تقريباً تركيب گياهي از لحاظ گونه هاي گياهي 70 درصد شباهت دارند) و دسته پنجم شامل سايت شماره هفت (يوسف آباد، اين سايت در پايين دست دامنه قرار گرفته و منطقه داراي سنگ و سنگ ريزه هاي بسياري هست و جهت دامنه رو به شمال هست، اين سايت بالاترين درصد تاج پولك را در بين سايت ها دارد) مي باشد. نتايج خوشه بندي مربوط به كلاس بندي صفات نيز به ميزان فاصله صفات منفي 22.5، صفات را به 12 خوشه مجزا تقسيم مي كند. خوشه اول شامل عمق ريشه، خوشه دوم شامل وزن خشك برگ و ساقه، خوشه سوم شامل طول تاج، خوشه چهارم شامل عرض تاج، خوشه پنجم شامل درصد تاج پوشش گونه پولك و تعداد شاخه، خوشه ششم شامل ارتفاع، خوشه هفتم شامل وزن خشك ريشه، خوشه هشتم شامل طول ساقه گل دهنده و تراكم تاج پوشش، خوشه نهم شامل عرض برگ و خوشه دهم شامل مساحت برگ و طول برگ مي باشد. بحث و نتيجه گيري: نتايج اين بررسي نشان داد كه صفات عملكردي گونه S. inflata تحت تاثير توأم عوامل خاكي و توپوگرافي قرار دارد و صفات رشدي آن داراي تغييرات پيچيده مي باشد. با توجه به مهم بودن ميزان بيوماس توليدي اين گياه به عنوان معياري از محصول قابل جمع آوري توسط بهره برداران، به نظر مي رسد هر چه مقادير شن، هدايت الكتريكي و كاتيون هاي سايت مرتعي بيشتر و مقادير ارتفاع، ميزان نورگيري دامنه، كربن آلي، سيلت، رس، آهك و اسيديته كمتر مي شود، ميزان بيوماس توليدي سايت بيشتر مي گردد. از اين رو مي توان عنوان نمود، اين گونه حداقل از لحاظ توليد بيوماس شرايط محيطي سخت تري را مي پسندد لذا در سايت هاي مخروبه، گونه مناسبي براي افزايش فراواني آن توصيه مي شود.