نظريه علامه مصباح درباره ارجاع اوليات به علم حضوري و تأثير آن در مباني علوم انساني

يكي از مباحث مهم و مؤثر در فلسفه علوم انساني، اثبات واقع‌گرايي در ارزش‌هاي انساني و رد نسبيت است. بنا بر مباني حكمت اسلامي در فلسفه علوم انساني، ارزش‌هاي انساني ريشه در واقعيات عيني دارد و ذهن بشر فارغ از شرايطي كه آن را احاطه نموده، مي‌تواند آن واقعيات را شناخته و به ديگران نيز بشناساند. اين بدان معناست كه اگر بخواهيم در شناخت واقعيات علوم انساني و ارزش‌هاي مطرح در آن قدم برداريم، بايد ذهن را از سليقه‌ها، برداشت‌هاي شخصي و از سلايق عمومي و توافقات جمعي به‌طور كلي رها سازيم و به نداي عقل و استدلال‌هاي آن اكتفا نماييم. اما برخي بر اين باورند كه حتي با فرض مزبور نيز رهايي از شرايط ذهني امكان‌پذير نيست؛ چراكه سير استدلال عقلي لاجرم و در نهايت به دو گزاره پايه و بديهي ختم مي‌گردد كه هيچ دليلي بر تطابق آنها با عالم واقع وجود ندارد، جز آنكه ذهن و ساختار آن فعلاً به‌گونه‌اي است كه اين قضايا را بر نقيضشان ترجيح داده است. پس قضاياي بديهي به‌جاي مطابقت با واقع، صرفاً به دليل مطابقت با ساختار ذهن و شرايط آن پذيرفته مي‌شوند، ولذا نسبي‌اند. وقتي قضاياي پايه و بديهي نسبي باشد، پس تمامي قضاياي مبتني بر آنها، به‌خصوص علوم انساني نيز نسبي و وابسته به ساختار ذهن تلقي مي‌گردند. در مقابل، برخي انديشمندان مسلمان با تقسيم گزاره‌هاي بديهي به وجداني و اولي، به مسأله مزبور پاسخ داده‌اند. پاسخ ايشان در قسم وجدانيات به دليل وجود محكي آنها نزد نفس، روشن و مورد قبول است. اما معيار صدق بديهي اولي، به دليل قول به حكايت آنها از مصاديق محقق و عدم علم حضوري به آنها، همواره مورد بحث و مناقشات فراوان بوده و هست. در اين ميان، علامه مصباح يزدي ما را به سرمنزلي بديع فرا مي‌خواند. ايشان معيار صدق اين‌دست از قضايا را نيز در ارجاع به علم حضوري مي‌پويد. تبيينِ دقيق اين نظريه در بخش اوليات و ارتباط وثيق آن با اعتبار علوم انساني، مقصد اصلي اين نوشتار است. ازاين‌رو با اميد به خداوند، در اين مقاله سعي داريم به روش توصيفي ـ تحليلي به آن‌دسته از دغدغه‌هاي انديشمندان در باب ارزش شناختِ علوم انساني كه به دليل ابهام در معيار صدق اوليات ايجاد گشته، پاسخ قانع‌كننده‌اي ارائه دهيم.