معناي وصول به عالم عقل در حكمت و عرفان اسلامي

مهم‌ترين عوالم خلقي و گسترده‌ترين تعينات كونيه، عالم عقل يا عالم ارواح است. شناخت اين عالم به‌جهت درجه تجرد ويژه‌اش براي اذهان معمولي كه تجرد مثالي آنها نيز كامل نيست چندان ميسور نيست و به سلوك علمي و عملي خاصي نياز دارد. وصول به اين عالم در متون حكمي و عرفاني انديشمندان اسلامي مورد بحث بوده است. تحليل­هاي فلسفيِ مشائي و حتي اشراقي در اين وادي چندان دقيق نبوده و در حكمت متعاليه بر آن خرده گرفته­اند. حكمت متعاليه با تبيين حركت جوهري نفس و صيروت وجودي آن تا وصول به وجود لِلمُدرِكِ عقل فعال و اتحاد با آن و با ديگر عقول در مراتب طولي و شمول و جمعيت يافتن نسبت به مراتب ما دون، وصول به عالم عقل را معنا نموده است. در عرفان اسلامي نيز نفس با تلبس به احوال متعاقب در طي سلوك الي الله از قيودات و احكام به وديعت گرفته در معراج تركيب، منسلخ گشته و به سوي بساطت و كليّت خويش پيش مي­رود تا آنكه با همه عقول و ارواح قدسي متحد مي­گردد. اين دو تحليل روح واحدي دارند؛ به‌طوري كه مي­توان گفت آنچه عارف با شهودات خود از معناي وصول به عالم ارواح به‌دست داده است، در حكمت متعاليه صورت برهاني به خود گرفته است.