ارزيابي ميزان تبخير-تعرق و بهره‌وري آب بر اساس پايگاه داده WaPOR فائو در دشت قزوين

دستيابي به امنيت غذايي در آينده با استفاده پايدار از منابع آب، چالشي بزرگ براي نسل فعلي و آينده خواهد بود. افزايش جمعيت، رشد اقتصادي و تغييرات آب ‌و هوا، همگي بر افزايش فشار بر منابع موجود مي افزايند. كشاورزي يك مصرف‌كننده كليدي آب است و نظارت دقيق بر بهره وري آب در كشاورزي و بررسي فرصت‌ها براي افزايش بهره وري آن ضروري است. پايش سيستماتيك بهره وري آب از طريق استفاده از تكنيك هاي سنجش‌ازدور مي تواند به شناسايي شكاف هاي بهره وري آب و ارزيابي راه‌حل‌هاي مناسب براي رفع اين شكاف ها كمك كند. دشت قزوين با تأمين حدود ۵ درصد محصولات كشاورزي مورد نياز كشور به‌عنوان قطب كشاورزي مدرن شناخته ‌شده است. در اين پژوهش با استفاده از پايگاه داده WaPOR به ارزيابي مقادير تبخير-تعرق، ميزان زيست‌توده و بهره وري حجم آب ناخالص و خالص زيست توده بر اساس نقشه كاربري اراضي در بازه زماني سال هاي 2009 تا 2021 پرداخته شد. نتايج نشان داد مقادير تبخير- تعرق گياهان تحت پوشش شبكه آبياري در بازه زماني سال هاي 2009 تا 2016 با روند نسبتاً پايداري همراه بوده اما اين روند پايدار در سال 2017 به بعد با كاهش روبه‌رو شده است كه ازجمله دلايل كاهش ميزان تبخير -تعرق در اين بازه زماني مي توان به كمبود آب در دسترس گياه با توجه به منابع محدود آب در طي سال هاي اخير اشاره كرد. بررسي روند ميزان كل زيست‌توده در اراضي مختلف نشان مي دهد در طي سال هاي موردمطالعه اين شاخص در تمامي كاربري ها با افزايش تدريجي همراه شده است. به‌طوري‌كه ميزان شاخص كل توليد بيومس (TBP) در سال 2020 به ميزان 17 درصد بيشتر از سال 2009 است. ميزان ناخالص حجم آب زيست‌توده از ابتداي سال 2009 تا سال 2016 در اراضي تحت پوشش شبكه آبياري با ميزان افزايشي همراه بوده است اما از سال 2017 روند تغييرات دمايي و افت شديد تراز آب زيرزميني باعث كاهش سطح اراضي تحت پوشش شبكه شده و بسياري از اين اراضي به اراضي آيش و ديم تبديل‌شده‌اند. بررسي شاخص بهره وري خالص آب زيست توده (NBWP) نيز نشان داد ميزان بهره وري خالص در اراضي ديم به‌شدت به ميزان بارش سالانه وابسته است و بخش زيادي از عملكرد محصول در اراضي ديم وابسته به ميزان بارش دريافتي است. ازجمله پارامترهاي تأثيرگذار در برآورد مقدار كل زيست توده مي توان به مقدار، تبخير، تعرق و برگاب اشاره كرد كه افزايشي يا كاهشي بودن هر يك از اين پارامترها تأثير به سزايي در مقدار زيست توده برآورد شده خواهد داشت. به‌طور كلي پايگاه داده WaPOR مي تواند به‌عنوان يك راهنما در تعيين قابل‌اطمينان مقادير تبخير-تعرق و برنامه ريزي مرتبط با منابع آب در بخش كشاورزي، مورد استفاده قرار گيرد.