اصفهان شهر نظاره بازشناسي معماري نظرگاهي صفوي

بيان مسئله: ازآنجاكه هدف بنيادي منظر شهري تاريخي مبنايي از درك و رويكردي يكپارچه براي تشخيص، ارزيابي، حفاظت و مديريت مناظر شهري تاريخي است، شناسايي پتانسيل‌ها و ارزش‌هاي مادي و معنوي كه شخصيت تاريخي شهر را شكل مي‌دهند از نخستين مفاهيمي هستند كه در قالب مناظر شهري مورد شناسايي قرار مي‌گيرند و پس از آن به رسميت شناخته مي‌شوند. تا كنون تحقيقات ارجمندي، در مورد معماري ايراني، باغسازي و نظرگاه درون باغ‌ها يا كوشك‌ها انجام گرفته است. اما در مورد نقاط ديدگاهي يا نظرگاه‌هاي شهري به‌عنوان يكي از وجوه ارزشي منظر شهري به طور مستقل پرداخته نشده است؛ البته، در گزارش‌هاي تاريخي و يادداشت‌هاي اروپاييان در مورد اصفهان، اهميت اين نقاط از نظر دور نمانده و به طور ضمني مورد اشاره قرار گرفته‌اند. نظرگاه‌هاي شهري، از آن جهت حائز اهميت‌اند كه در فهم و ادراك مناظر و رابطه دو سويه ناظر و منظره مؤثر و لازم هستند. ازآنجاكه بيشترين توسعه شهري اصفهان در دوره صفوي رخ داده و سرمشق مناسبي براي دستورالعمل‌سازي توليدات معماري و كيفيت‌هاي منظرين در ديگر شهرهاي ايران شده است به‌عنوان بستر مطالعات اين تحقيق موردتوجه قرار گرفته است. اصفهان كه تجربه پايتختي دو دوره تاريخي را داشته، امروزه بسياري از عمارت‌ها و عناصر منظر شهري خود را از دست داده يا دچار تغييرات عمده شهرسازي شده است. بنابر شواهد موجود آنچه از منظر شهري تاريخي اصفهان برجاي است عمدتاً از پايتختي دوره صفوي است. هدف پژوهش: مقاله حاضر تلاش دارد تا به شناسايي مفاهيم و شأن نظرگاهي فراورده‌هاي معماري شهري در ساخت پايتخت صفويان بپردازد. روش پژوهش: اين مقاله در بستر مطالعات كتابخانه‌اي و ميداني با استناد به متون تاريخي، تدقيق گزارش‌ها و مفاهيم رايج و نافذ در ادبيات معماري شهري و شواهد برجامانده از دوره صفويه به شناسايي و خوانش معماري نظرگاهي اصفهان صفوي مي‌پردازد. نتيجه‌گيري: بررسي‌ها روي فراورده‌هاي معماري شهري اصفهان نشان مي‌دهد كه طراحان صفوي اراده‌اي قوي براي هم‌آغوشي فضاهاي شهري با طبيعت داشته و با انتخاب هندسه مستطيل، ايجاد نهرهاي آب و كاشت رديف درختان در همه فضاهاي شهري، خواستي مؤكد در ساخت مكان‌هايي با خصلتِ باغ داشتند. ازاين‌رو اصفهان را چون باغي گسترده و فراورده‌هاي معماري شهري را نيم‌باز و نيم‌بسته به‌مثابه نظرگاه طراحي و به اجرا درآورده‌اند و اين تصور متجلي مي‌شود كه «كهن‌الگوي باغ ايراني سرمشقي براي معماري شهري صفوي و نيز اصفهان صفوي شهري براي نظاره بوده است».